Free Web Site - Free Web Space and Site Hosting - Web Hosting - Internet Store and Ecommerce Solution Provider - High Speed Internet
Search the Web


 

FARS  ŞOVİNİZMİ

 Bu  yazını  yazarken  Fars  şovinizminin  cikinden-bikine  her  neyi  varsa,  açıqlamaq,  ya  da  işiqlandirmagi  düşünmedik.

Çünki  bu,  çox  böyük,  mürekkeb  ve  çetin  bir  meseledir. İndiyedek  Rus  şovinizmi,  Alman  şovinizmi,  İtaliyan  şovinizmi  haqqında  cox  yazılıb,  cox  deyilib,  bu  şovinizmler,  demek  olar  ki,  dağılıb, Rus  şovinizmi  ise  son  günlerini  yaşayir! Bu  sadaladığımız  milletler  şovinizmin  tekce  başqa  xalqlar  üçün  deyil,  özleri  üçün  de  nece  böyük  facie  ve  felaket  getirdiyini  görmüşler. Çin  şovinizmi  haqda  da  çox  yazilib,  çox  deyilib .

Ne  fayda  ki,  Çin  hakim  daireleri  hele  de  deyilenlerden  heç  bir  netice  çıxarmayaraq,  Çindeki  başqa  xalqlari  ezir,  assimilyasiya  edir,  etdiyi  vehşiliklerle  öz  xalqini  da  acinacaqli,  çıxılmaz  duruma  sürükleyir . Fars  şovinizmine  geldikde,  o,  dünyanın  en  yaramaz,  en  alçaq  tebietli  şovinizmidir! En  pisi  de  budur  ki,  Fars  şovinizmi  haqqinda,  bir-iki  yazını  çıxsaq,  deye  bilerik  ki,  ne  yazılıb,  ne  deyilib,  ne  de  qınanılıbdır. Ona  göre  de,  bu  gizli  saxlanılmış  xestelik  başqa  xalqlara  ezab  ve  işgencevericidirse,  Fars  xalqı  üçün  xerçeng  xesteliyine  çevrilmişdir! Şovinizm  Farslari  tarixin  bataqligina  atmişdir! Ölüm  ayağında  olan  Fars  şovinizmi  farsları  bu  bataqlıqdan  qurtarmaq  yolunu  düşünmek  evezine,  onlara  yaxın  qonşu  olan  Azerbaycan,  Xorasan,  Qoşqay  Türklerini,  “Körfez  ereblelrini”,  imkan  olarsa,  İraq,  Suriya,  Duruz  ve  Seudiyye  ereblerini,  kürdleri,  beluçları  ve  başqalarini  da  bataqliga  cinayetkarliga  ve  sonra  ölüm  ayagina  sürüklemeye  var  gücü  ile  çalişir,  deriden-qabıqdan  çıxır.  Diqqet! Diqqet!  Gelin  qurtuluş  yolunu  axtaraq!

Parsa-sasanlı şahenşahları her iki peygemberin düşmeni idi. Mani peygember onların hakimiyyeti altında olan Azerbaycan-Iraqnda yaşayırdı ve ona göre de Manini öldürdüler, Mehemmed peygember onların hakimiyyeti altında olmayan medinede-Yesribde yaşayırdı, ona göre de onun ancaq mektubunu cıraraq, ayaqlar altına atdılar ve arxasınca heqaretli sözler danışmaqdan başqa, elleri bir yere çatmadı, öldürmek istediler, emr verdiler, bacxarmadılar.


Beli, pars-sasanlı şahenşahları Maninin peygemberliyini qebul etdiler. Maninin söhreti o zamanlar üçün aglasıgmaz ölçüde, dünyanın o zamankı güc ve insan merkezlerine yayıldı. Mani peygemberin dühası Çinden tutmuş, Quzey Afrika ve balkanlara qeder yayıldı. Mani ve onun terefdaşları bütün belaların kökünü maddi nemetlerin edaletsiz, qeyri-beraber bölünmesinde görür ve bu nemetlerden hamının ve her kesin beraber istifadesini teleb edirdiler. Sasanlı 1-ci Şapur (239-272) ve onun oglu 1-ci Hürmüz (272-273) Mani peygemberin bu teleblerine bir qeder dözüm gösterseler de, onların varisleri 1-ci Behram (273-276) ve 2-ci behram (276-293) sasanlı hakimiyyetinin güclendiyini hiss ederek, ne maddi nemetleri, ne de hakimiyyeti Maniçiler ve kütle ile bölüsdürmek istemediklerini bildirdiler; neticede 276-cı ilde Mani peygembere agır işgenceler vererek Onu edam etdiler. Bir neçe il Maniçiler teqib ve işgencelere meruz qalaraq, fiziki mehv edildi, çoxları xarici ölkelere gedib, orada Maniliyin tebligini davam etdirirdi.


Mani tarixde bir peygember, filosof, qehreman, siyasi-ictimai herekatın yaradıcısı vet başçısı kimi tanınsa da, bedii edebiyyatda ressam (neqqaş), memar, şair kimi tanınmısdır. Maninin ondan çox kitabı 76 mektubu (risale) olmuş, bütün dünyaya sepelenmiş üçüncü yüzilden sonra bütün dünyada din, felsefe, ressamlıq, memarlıq ve edebiyyata böyük tesir göstermişdi. Manilik parizme qarşı mübarizeni davam etdirmiş, beşinci yüzilliyin sonunda çox böyük bir gücle baş qaldıran Mezdekiler xalq herekatının esas ideya qaynagı olmuşdur. Diqqetle izledikde aydın olur ki, manilik Zerdüştlüyün sosial edalet prinsiplerini inkişaf etdirib, yeni deyişmiş cemiyete tebligi demek idi. Maninin iki yüz il sonra Zerdüstün ve Maninin ideyalarını bir daha gelişdirib cemiyyete teblig etmek isteyen mezdek böyük bir herekatı adı ile daha çox tanınır.


Mezdek (450-529) tanrının Varlıgı bütöv-bütövüne bir edaletli quruluş halında yaratdıgına, ancaq bunun sonradan Pozulduguna inanır, ona teblig edir, bu Pozulmanı insanların mübarizesi ve yardımı ile bunun sonucunda Xeyirin (Işıgın) tam qelebesi ile aradan qaldırmagın, bir defelik Şere (Qaranlıga)-Zülme son qoymagın mümkün olacagına çagırırdı. Bir sıra araşdırıcılar bele iddia edirdiler ki, guya Mani de, mazdek de Zerdüştlüye qarşı çıxmamış, eksine onun ilkin temiz  halına qayıtmasına çalışmış (meselen: xristianlıqda prutanizm, Islamda Vahabilik kimi) ve Zerdüştlüyü teblig edenlere –şahenşahlara, şahlara, hakimlere, eyanlara, hem de “Zerdüşti” kahinlere qarşı çıxmışlar.


Mezdekin harada doguldu haqda helelik deqiq melumat yoxdur. Onun Iran, Azerbaycan ve Nişapurda anadan oldugunu söyleyen müxtelif menbe ve edebiyat vardır. Ancaq bütün alimler-araşdırıcılar onun fealiyyetini Azerbaycanda, en erken çagını Azerbaycanın o vaxtkı paytaxtı Hemedanda başladıgı ve sürdürdüyünü mübahisesiz qebul edirler. Heç bir şübhe yeri olmadan, deye bilerik ki, mezdekiler herekatının merkezi nüvesini Azerbaycan Türkleri teşkil etmiş ve onlar sosial edalet ugrunda mübarizenin hereket verici gücü olmuşlar.


Mezdekiler herekatı bütün Sasanlı imperatorlugunu bürümüş, böyük qelebe çalmış, şahenşah 1-ci Qubad-Kavad (488-496) mezdeklilerin terefine keçmiş, Mezdekin Mugatalıgını qebul etmişdir. Mezdekçiler Zerdüştlüyün xalq araşında yüksek, en hörmetli  tebeqe saydıgı maldarların ve ekinçilerin haqlarını savınmış, bundan elave zerdüştün vaxtında hele yaranmayan, ancaq Mezdekin vaxtında artıq formalaşmaqda olan senetkarlar sinfini de müdafieye qalxmışlar. Bu herekata, orta tebeqeler de qoşulmuşdu. Önce göstermisdik ki, tanrının (Ahuramazdanın) gönderdiyi Müqeddes od yalnız bir olmuş ve Zerdüştün veteni Siz mebedinde yerleşmişdi. Bu od bütün insanların himaye remzi idi. Sonradan Xorasanda bir mebed yaradılmıs, burada olan od da Tanrının gönderdiyi od sayılmış, bu od ise maldarların ve ekinçilerin yer üzerinde himayeçisi olmuş, ele buradan parçalanma başlamışdı.

Ancaq bu ikinci mebedin bu cür “müsteqil” olması onu  gönderirdi ki, maldarlar ve ekinçiler Zerdüştülkde ve ölkenin iqtisadi, ictimai heyatında ne qeder önemli yer tuturlar. Daha sonia Zerdüştülkde ali ruhaniliyi ele keçiren parslar, parsanın merkezinde yerleşen mebedi böyüderek Ehemeni  şahlarının ise müdaxilesi ile, elan etdiler ki, bu mebedin de odu tanrı terefinden gönderilib ve o, kahinlerin, din rehberlerinin, ruhanilerin himayeçisi, baş secdegahıdır. Bundan sonra dördüncü mebedin odu tanrı terefinden gönderilmiş müqeddes od sayıldı, hemin mebed de senetkarların himayeçisi qebul edildi. Belelikle, Azerbaycanın Kazaka (Qazak, Siz) şeherindeki Od hökmdar ve qoşunun, Xorasandakı kendlilerin (maldar ve ekinçilerin), Parsadakı ruhanilerin, dördüncüsü ise senetkarların hamisi oldu. Daha müqeddes bu dörd mebedin yaranması bize Iraq, Azerbaycan, Güney Qafqaz, Xorasan, Parsa ve Deylemde (Teberistan) siniflerin ve tebeqelerin durumunu anlamaqda aydınlaşdırıcı yön verir.


Mezdekiler herekatı dövründe bunlarla yanası bir çox böyük mebedler de vardı ki, onlarda 10-15 insan köle kimi çalışırdı. 5-10 min qız-qadın bir mebedin kenizi sayılırdı. Parsalı şahenşahlar, eyanlar ve kahinler yarımquldar bir qurulus (düzen) yaratmışdılar. Mezdekliler bütün bunları darmadagın etdiler. Buna göre de bir sıra tarixçiler mezdekliler herekatını quldarlıga qarşı xalq üsyanı kimi qiymetlendirirler.


Beli, Parsalı hökmdarlar, kahinler ve eyanlar xalqların bu qiyamını qebul ve hezm ede bilmediler, ilk önce eksi qiyam qaldırıb 1-ci Qubadı taxtdan saldılar, onun yerine Zamazsp (Samasp) adlı birisini oturtdular. Zamazsp herekatı boga bilmedi. 1-ci Qubad ölkeden qaçıb Orta Asiyaya, orada hakim olan Ag Hunların (Eftallar, hayatile) himayesine sıgındı. Iki il Ag Hunların yanında qalan, onlarla qohumluq elaqesi yaradan 1-ci Qubadı Hunlar 498-ci ilde Sasanlı ordularını darmadagın ederek, yeniden taxtda oturtdular. Ikinci defe hakimiyyete gelen 1-ci Qubad (498-531) mezdeklilerle daha sıx yaxınlaşdı. Mezdek mübiden-mübid oldu. Bu o demek idi ki, bütün dini hakimiyyet mezdeki verilir. Mübiden-mübid, tam da olmasa, islamdakı emirel-möminin-yeni dünyevi hakimiyyeti itirib, dini hakimiyyeti saxlayan xelifeler kimi-tituluna çox yaxın idi.

Bir sözle, mezdekliler çox böyük qelebe qazanıb, ezilen tebeqe ve sinifleri kahinlerin ve eyanların zülm ve istismarından xilas etdiler, hakimiyyete şerik oldular. Dövlet vezifelerinde Mezdekin terefdarları nüfuzlu vezifeler tutmuşdular. Mezdeklilerin Sasanlılarla serikli hakimiyyeti aşagı yuxarı iyirmi beş ilden çox sürdü. Imperatorluqda mehsuldar qüvvelerin feallıgı bu zamanadek görünmemiş bir ölçüde yükseldi. Cemiyetin gelişmesine engel töreden bir sıra ukladlar darmadagın edildi. Feodal istehsal üsulu, belke de daha dogrusu “asiya istehsal üsulu Özü üçün yeni, elverişli mekan ve şerait tapdı. Herekatdan sonrakı yüzilde istehsal münasibetleri gelişdi, imperatorlugu daxil olan bir sıra ölkelerde herterefli dirçeliş baş verdi.


Mezdekliler herekatı dogrudan-dogruya bütün ictimai, iqtisadi, siyasi, dini münasibetlerde bir deyisme, bir yenilik yaratmısdı. Ancaq bütün keçmis imtiyazlarını itirmis pars eyan kahinleri bununla heç cür barısa bilmirler. Onlar ilk önce qocalmıs 1-ci Qubadın genc-enerjili oglu Xosrovu ele alıb, öz tereflerine çekdiler. Herbi gücleri öz eline toplayan Xosrovun ve kahinlerin teziyiqi ile 1-ci Qubad Mezdekden uzaqlasdı. Mezdek xeyanetle hebs edilib 529-cu ilde  edam edildi, onun bütün terefdarlarına qarşı amansız hücum başlandı. Tarixçilerin yazdıgına göre, 80 min adam qetle yetirildi. Bir sıra tarixçiler yazırlar ki, daha çox mezdekçi öldürülmüsdü, 80 min ise diri-diri tepesi üste dikine torpaga basdırılmışdı. Biz bunların hamısının düz oldugunu deye bilmerik, ancaq inkar edilmez bir vardır ki, dogrudan da on minlerle adam tepesi üste esas yolların her iki qıragı ile diri-diri torpaga basdırılmış, onların ayaqları dişarıda saxlanılmış ki, gelib-gedenler görüb bir vahime içinde qalsın, mezdekiliyi müdafie etmesin, sasanlılara, kahinlere, eyanlara qarşı çıxmasın.


531-ci ilde 1-ci Qubad ölenden sonra taxta 1-ci Xosrov çıxdı. O, tarixde Xosrov Nuşirevan (531-579), Enuşirevan, Anuşirevan adı ile tanınır. 1-ci Xosrov tekce mezdekçilere deyil, ümumi ehaliye divan tutdu. Onu hakimiyyete getiren bir sıra eyanları ve ordu başçılarını, kahinlerin hamısın vergiden azad etdi. Bunların böyük çoxlugu parslar idiler. Xosrov Nuşirevanın zülmü ve zalımlıgı 12-ci yüzil Azerbaycan-Türk şairi Nizami Genceli Farsca yazdıgı “Şirler xezinesi” eserindeki “Nuşirevanla veziri ve bayquşların söhbeti” adlı menzum hekayesinde bele anladır:


Nuşirevan qosunla çıxmışdı bir gün ova,
Ayrıldı destesinden atla ov qova-qova.
Catdı düşmen qelbitek virane bir yurda şah,
Tapardı axtardıgı her şikarı burda şah.
Iki bayquş ses-sese vererek ulayırdı
Qelbleri şah qelbitek nese “arzulayırdı”.
Şah soruşdu vezirden: “Ne danışır bu quşlar?
Bir-birine ne deyir, ne söyleyir bayquşlar?””
Vezir cavab verdi ki; “Zaman şahsan özün,
Her hikmetden, her sirden çoxdan agahsan özün.
Bu quş onun ogluna ere verir qızını,
Indi başlıq isteyir ise salıb agzını:
“Bu xaraba kend nedir, bir qıza azdır deyir””, deyir.
“”Kendin haqqı”, bir neçe xaraba “”yazdır” deyir
Elçi gelen quş deyir: “Şerikem her sözüne,
Şahın zülmkarlıgı bellidir yer üzüne
Qanlar töken görürem şahı günde yene men
Yüz min bele xaraba kend vererem sene men””.
(Ger melik in est der in ruzigar,
Men de to virane dehem sed hezar.)
………
Zülmünü yada salıb, dişledi barmagını
Quşlar da eşidibdir zülmünün soragını
Var üçün insan nesli bu obadan silindi,
Toyuq qaqqıldayıvrdı, bayquş ulayır indi.
El varını soymuşam, xalqa divan tutmuşam
Ölmeyi, son menzili büşbütün unutmuşam
Qılıncımla elleri biçmeyim besdir daha,
Alçalıb insan qanı içmeyim besdir daha,


Budur, genceli Nizami Xosrov Nuşirevanın esl simasını açıb göstermişdi.
Fars şovinizmi bütün bunları bir yana buraxaraq, dünyanın qaniçen celladlarından biri olan Xosrov Nuşirevana “Adil” ayaması (texellüsü) vermiş ve onu dünyanın en edaletli bir hökmdarı kimi teblig ederek min illerle, milyonlarla insanın şüuruna yeritmiş, yedirtmişdir.


Tekce Fars edebiyyatında, tarixinde deyil, bütün Farsdilli edebiyyatda, eyni zamanda Farsdilli Türk edebiyyatında Xosrov Nuşirevan teriflenib göylere qaldırılmış, Rumelli Selcuq hökmdarlarından tutmuş ta Orta Asiyayadek bir sıra Türk hökmdarları fexrle özlerine “Xosrov”, “Keyxosrov”, leqeblerini taxmışlar. Bu Fars şovinizminin qelebelerinden biri idi. Bir sıra Selcuq hökmdarları ve atabeyleri  sasanlı hökmdarlarının tarixini öymek, onlara edebi ve ebedi yazılı eserler-abideler qoymaq üçün öz xezinelerinden qızıl pullar xerclemiş, Fars dilli edebiyyatın yükselmesinde, Fars dilinin dnya çapına çıxmasında evezsiz xidmetler göstermişdiler. Bu Fars şovinizminin başqa qelebesi olmuşdur.


Böyük Nizami de bu basqıdan qurtara bilmemiş, eserlerini Farsca yazmş, Xosrov Nusirevanın da guya sonradan peşiman olub edaletli şahlıq etdiyini yazmışdır:


Taleyin imtahanı canını alan oldu
Edaletli dünyada ebedi qalan oldu
Ülviyet aleminde yene de şahdır özü,
San-şöhret sikkesine yazıldı “Adil” sözü.
Bu dogrudan da beledir, bütün Farsdilli müselman edebiyyatında onun adı bütövlüdkde bele yazılır:
“Xosrov Nüşirevan Adil”.


Çox sade bir tarix mentiqi ile soruşuruq: 1-ci Xosrovun yaşadıgı 6. Yüzilde ve ondan sonrakı yüzilde pars ve ya pehlevi dilinde “Adil”, “edalet”, sözü vardımı. Yox. “Adil”- sözünün kökü ereb sözü “edl” dendir. Bu kökden edalet, edliye sözleri yaranmışdır. “Adil” sözünde bu qebildendir, “edaletli” demekdir. Allah xas sifetlerden biridir, Allahın bir adı da Adil-dir. Ereb sözleri pars, pehlevi diline 8-9 yüzilerde keçmeye baslamışdır. Demeli, Xosrova “Adil” texellüsünü bu yüzillerde ve belke de daha sonra, “pars milli iftixarını” qoruyub saxlamaq üçün Fars tarixçi, edib ve sairleri taxmışlar. Bele bir is 2-ci Xosrov üçün de görülmüşdür, onu bir az sonra yazıya getireceyik.


Gerçek tarixin deyil, yazılı tarixin gülünc ve heyretli bir görünüsü var: “Zalim” adını daşıyacaq bir şahenşah “Adil” adı ile yazılarda, kitablarda, beyinlerde yaşayır! Bu da Fars şovinizminin insanlıga bir xeyanetidir. Onu da qeyd edim ki, bu son bir neçe ilde menim deqiq bildiyime göre bir sıra Fars sovinistleri hem tek-teklikde, hem de meclislerde “bizim damarlarımızda Enuşirevan qanı axır” deyerek fexr edirler. Xosrov Nuşirevan ölenden sonra pars-pehlevi edib, kahin ve ravileri onun haqqında revayetler, nagıllar, efasaneler uydurdular. Onun özünün adından kitablar, vesiyetnameler, xatireler yazdılar ve bunların hamısını tarixi gerçeklik kimi qeleme verib, bir Farsperest edebiyat yaratdılar. Bunları araşdıran tarixçiler çaş-baş qalıb, neyin dogru, neyin yalan oldugunu bir türlü kesdire bilmediler.


Sasanlı imperatorlugunu Yemenden Erqenistana dek böyüden qanlı Xosrov Nuşirevan ölenden sonra onun yerine 4-cü Nürmüz (579-590) keçdi ve tez bir zamanda bu imperatorlugun qan ve zülm ile nece bir qurama imperatorluq oldugu üze çıxdı. Yemen ve başqa ereb eyaletleri, Orta Asiya ve qafqaz hakimleri yarım müsteqil ve müsteqil oldular. Merkezde behram Çubin sasanlılara qarşı üsyan qaldırıb 4-cü Hürmüzü öldürdü ve hakimiyyeti ele aldı (590-591).


4-cü Nürmüzün oglu ikinci Xosrov qaçıb bir sıra qohumları ile Roma imperatorluguna sıgındı. Roma imperatorlugu sasanlıların iç işlerine döne-döne qarşmış, bu fürseti göyden düşme sayaraq bir ordu ile dövletin paytaxtı Ktesifona (Medaine) hücum ederek, Behram Çubini taxtdan salmış, 2-ci Xosrovu Sasanlı taxtına oturtmuşdu.


2-ci Xosrov (591-628) tarixde  ve edebiyatda Xosrov Perviz adı ile daha çox tanınır ve parsların fexr ve qürurla dil bogaza qoymadan sisirtdiyi, öydüyü şahenşahlarından biri, belke de sonuncusudur. Bundan sonra Farsların fexr duyası bir saları olmamışdır. Yalnız Sefevi-Türk hökmdarı 1-ci Şah Abbas (1587-1629) Farslara böyük xidmetler gösterdiyinden, onu da Böyük Şah Abbas, Şah Abbas-Adil ve s. titullarla böyütmüş, haqqında revayetler, nagıllar, efsaneler düzeltmişdiler.


Gözlediyimiz kimi 2-ci Xosrov Bizans (Roma) imperatorlugunun mızraqları ucunda hakimiyyete gelmiş, bir müddet de onların eli ile hakimiyyetde saxlanmış, bunun üçün yarım vassal kimi Bizansa töycü ödemişdi.
2-ci Xosrovu Sasanlı taxtına oturdan bizans imperatorlugunun özünün içerisinde güclü iqtisadi, ictimai prosesler gedirdi. Bele ki, quldarlıq ukladı tamam dagılmaq ve onun yerinde feodal istehsal üsulu tam hakim kesilmek erefesini yaşayır, imperatorluga zorla qatılmış ölkelerin merkezden qaçma gücü artır, bir zaman Bizansa müttefiq olan Türklerin hem batıdan, hem quzeyden, hem de Qafqazdan hücumları Bizansın iç gücünü tükendirirdi. Bir yandan da hakimiyyet ugrunda mübarize yeniden siddetlenmişdi. Sonucda iç savaş başladı. 602-ci ilde Bizans ordusunun esas gücleri imperatorun düşmenlerinin terefinde dayanaraq qiyam qaldırdı ve imperator Mavriki öldürüldü. Mavrik terefdarlarının müdafie adı altında sasanlı qoşunları Bizansa müdaxile edib onun cenub eyaletlerini, Suriyanı ve Misirin bir hissesini işgal etdi. Daxili müharibe içerisinde çabalayan Bizans ele bir müqavimet göstere bilmedi. Bu dövrde Bizans imperiyası çökül, hem qerbde, hem şerqde ve güneyde torpaqlarını ard-arda öz düşmenlerine uduzurdu.


614-15-ci illerde Azerbaycanın quzeyinde-Albaniyada sasanlı hakimiyyetine qarşı üsyanlar baş verdi. 2-ci Xosrov onları amansızca yatırdı. 610-cu ilde bizans taxtına oturan Irakli (610-641) merkezi hakimiyyetde bir sakitlik yaradaraq, müxtelif qüvveleri bir yere toplamaga başlamışdı. 620-ci iledek o, yeni bir ordu yaradıb imperatorlugun merkezi eyaletlerinde bütün qiyam ve seperatçı çıxışları yatırtmışdı. 622-ci ilde Iraklinin ordusu ile Xosrovun ordusu Tavr (Toros) daglarında üz-üze dayandılar. Bu helledici döyüşde Xosrov Pervizin ordusu darmadagın oldu. Bizans ordusunda müxtelif Türk boylarından qatılmış qoşun qüvveleri de iştirak edirdiler. Xosrovun da ordusunda Türkler esas qüvvelerden biri idi.


622-623-cü ilerde Bizans orduları doguda ve güneyde itirdikleri bütün torpaqları geri qaytarıb Azerbaycanın quzey ve merkez ey aletlerini de işgal etdiler. 624-26-cı illerde Xosrovun qoşunları eks hücuma keçse de, heç bir ugur elde ede bilmedi. 627-ci ilde yeniden hücuma keçen bizans ordusu Azerbaycanı bütövlükde işgal edib, “tanrının gönderdiyi ilk müqeddes od mebedi Azergeştesbi (Kazaka-Siz şeheri) viran qoydu. Nineva (Neynebaindiki Mosul şeherinin yaxınlıgında qedim bir şeher idi) şeherin yaxınlıgında geden döyüşde Xosrov Pervizin qoşunları darmadagın edildi. Xosrov döyüş meydanından qaçıb Medanie sıgındı, Irakli (Herakl) öz tentenesini nümayiş etdirmek üçün xristianlıgın ve o zaman hem de müselmanların qiblegahı olan Qüds şeherine getdi.


Sasanlılarla Bizanslar arabir dost olub, çox vaxtı bir-biriyle müharibe apardıqları ve bir-birin çökürtdüyü bir zamanlarda Erebistan yarımadası bu müharibelerden nisbi olaraq qıraqda qalmış, geniş ticaret aparan Mekkede bir dirçeliş ve en önemlisi olaraq 610-cu ilde peygemberliye, hem de Elçi (Resul) peygemberliye yetişen hezreti Mehemmed islam dinini yamaga başlamış, 622-ci ilde Yazrib şeherine (sonralar bu şeher peygemberin adı ile baglanıb el-medinetu-n-nebiyyun-Peygember şeheri adlanmış, qısaca Medine deyilmişdi) hicret etmeye mecbur olmuşdu. Resulun arkadaş ve dostları Islamı etrafa yayırdılar.


Islam peygemberi hicretin 6-cı ilinde (miladın 628-ci il) Yaxın ve Orta Dogunun bir sıra hökmdar (melik) ve emirlerine mektub gönlderib, onları Islama devet edir. Qaynaqlar doqquz ölkenin hakimine devet mektubu gönderdiyini gösterir. Bu mektublar tarix qayüngı kimi çox qiymetlidir. Burada biz onların ikisinden danışacagıq:
Bunlardan biri Rum (Bizans) imperatoru-qeyseri Irakliye (Herakla) ünvanlanmış, onu Dehye el-Kelbi imperatora Qüds şeherinde yetirmişdi. Mektubun metni bele idi:
“Bisimillahir-rehmanirrehim. Allahın qulu ve Elçisi Mehemmedden rumun böyüyü Hiraqla.


Dogru yolu (el-xuda) izleyene salam olsun. Sonrasına geldikde, men seni Islama devetle çagıraram. Müselman ol, salamatlıq tap! Allah sene senin mükafatını iki defe verir. Bundan üz döndersen sapqınlıqda qalacaq, bütün xalqın günahı senin üstünde qalacaq. Ey Ehli Kitab gelin aramızda sözü bir yere qoyaq, Allahdan başqa kimseye ibadet etmeyek, Ona heç bir seyi şerik etmeyek. Bezilerimiz Allahdan başqa özlerine Rebbiler götürmesinler. Eger sapmış olsalar, onda desinler “şehadet edirik ki, biz müselmanlarıq”.


Tarix qaynaqlarında gösterilir ki, Rum qeyseri mektuba hörmetle yanaşmış, Qüdsde olan ereb tacirlerini yanına çagırmış, onlardan peygember haqqında bilgi almış, dövrünün etik qaydaları çerçivesinde cavab yazmışdır. Hezreti islam peygemberinin o biri mektubu 2-ci Xosrov Pervize gönderilmişdi. Mektubu Xosrova Abdullah Ibni Xuzafe es-Sehimi aparmış, medainde ona vermişdi. Mektubun metni bele idi:
2 Bissimillahir-Rahmanir-rehim.
Allahın resulu mehemmeddden Farsın Kısrasına.
Dogru yolu tutub gedenlere, Allaha ve onun Resuluna inananlara.
Allahdan başqa Ilahinin olmadıgına ve Mehemmedin onun resulu olduguna şehadet egtirenlere salam olsun. Men seni islama çagırıram. Men bütün insanlar üçün gönderilmiş haqq elçisiyem. Insanlara bildirirem: müselman ol, salamatlıq tap! Eger sen redd etsen bütün macusilerin günahı senin üstünde qalacaqdır”.


Burajda yeri gelmişken balaca bir söze arayış vermeyi geroekli bildik. Bu da macusi (mesus) sözüdür. Önce de deyimiz kimi bir sıra tarixçiler Zerdüstlüyün maq-mag dini olmadıgını iddia edirler. Biz bunu yanlış sayırıq ve qeti eminlikle deyirik ki, zerdüşt özü bu dini “maq dini” adlandırmışdı. “Maq” sözü Romalıların-yunanların dilinde “us” (lar, ler) cem şekilçisi ile işledilerek “maqus”- yeni “maqlar” şekline düşmüş, onlardan da ereblere “macus” şeklinde keçmişdir. Indi mektubun Xosrova çatdırılmasını ve ona Xosrovun münasibetini Türk şair, alim, filosofu Genceli Seyx Nizaminin eserinden dinleyek “Peygemberin Xosrova mektub yazması”:


Mektub qurtaranda, mektubu yazan
Mehemmed adını gösterdi ünvan.
Celd geden qaside verib mektubu,
Dedi tez çatdırsın pervize onu.
Qasid yetirende şaha fermanı,
Hirsinden qaynadı Xosrovun qanı.
Yazılmış her sözden şah qovrulurdu,
Efsun çekmiş kimi xumar olurdu.
Nizetek qalxmışdı hirsden saçları,
Ateş yagdırırdı her bir damarı.
Çıxanda Nebinin adı qarşıya
Sanki quduz tutmuş rast geldi suya.
Gözleri sataşdı bu qorxunc söze:
“Yetsin Mehemmedden Xosrov Pervize”.
Şahlıq qüruruyla yolundan azdı,
Dedi: “Cüret edib kim bunu yazdı
Kimin hüneri var, bu qüdretimle
Adımın üstünden ad yazsın bele”.
Üzü ateşgahdı sanki gözermiş.
Hirsden pis düşündü, gördü çox pis iş
O boyun sındıran mektubu cırdı,
O, mektubu deyil, öz möhrün qırdı.


Beli, Xosrov Perviz peygemberin mektubunu cırıb, ayaqları altına atmış, hemen andaca helilik ondan asılı olan Yemen hakimi bazana bir mektub yazıb göndermisdi. Bu mektubda Xosrov emr edirdi ki, bazan peygemberin ya dirsini, ya da ölüsünü Xosrova göndersin. Bazan emre tabe olaraq, Mehemmed peygemberi ya diri, ya ölü ele keçirmek üçün Medineye iki adam göndermisdi. Ancaq hadiseler basqa yöne yönelmisdi. Rum imperatoru Iraklinin orduları  Medineye yürüse keçmisdiler. Xosrov qosuna hemen erefede evveller  sasanlılara tabe Hire erebleri terefinden darmadagın edilmisdi. Heraklın ordusu Ktesifonu (Medaini) mühasireye alanda, sasanlı sarayında çevrilis edildi. Çevrilisde Xosrovun oglu Suriye de istirak edirdi. Onun birbasa istirakı ile atası 2-ci Xosrov Perviz vehsicesine qetle yetirildi. Suriye 2-ci Qubad adı ile taxta çıxdı. Nizami bunu bedii dilde bele tesvir edir:


Qasid bu acıgı gördüyü zaman
Telesdi ki, getsin onun yanından
Görcek tüstüleyir o ates heder
Agahlar samına yetirdi xeber
O sam bu xeberden qeyze gelerek
Bed dua uçurdu pervanelertek
O duadan sındı Kesranın tagı
Xosrovun basından düsdü papagı
Mustafa dininin möcüzesinden
Mehv oldu Pervizin sahlıgı birden
Taxtın altından götürdü felek,
Oglu qılınc çekdi ona düsmentek
Bir gürültü tutdu dereni, dagı,
Xosrov eyvanının dagıldı tagı.
….
Cemsid, Ferudine bir qelem çeken,
Böyük peygembere ehsen, yüz ehsen!


Xosrov Pervizin oglunun qılıncı ile qetle yetirilmesi xeberi Medineye çatanda, peygember Yemen canisini bazanın adamlarını medinede tapdırıb bu xeberi onlara bildirdi ve bir mektub yazıb bazanı Islama devet etdi. Bazan islamı qebul etdi, Yemen Sasanlı vassallıgından bir defelik qurtardı. Atasını öldüren Suriye birce il hakimiyyetde qaldı. Onu da öldürdüler. Bir daha qeyd edek ki, 628-632-ci illerde sasanlılardan doqquz hökmdar hakimiyyete gelib qetle yetirildi.


Tarixde maraqlı bir oxsar hadise de bas vermisdi; xelife Mütevekkilin (847-861) oglu Müntesir de qiyamçılarla atasının yataq otagına girmis  ve atasını yataqda yuxuda iken qılıncı ile qetle yetirmis, özü xelife olmusdu. Ancaq o da bir il hakimiyyetde qalmıs, onu da öldürmüsdüler. Hemin dövrün tarixçileri yazırlar ki, Müntesir atasını öldürüb taxta oturandan bir neçe ay sonra ruhi hallar keçirmeye  ve çox serab içtmeye baslayır, tez-tez “menim de taleim atasını öldüren Guriye Qubadın talei kimidir”- deyirmis. Buradan aydın olur ki, Xelitfeler de Sasanlıların dastan-tarixlerini yaxından öyrenmisler. Abbasi xelifelerinin bir qismi sasanlı hökmdarlarına benzer saray hey atı  keçirirdiler. Bir daha tekrar edirik ki, sasanlılar dövründe parslar  mag (Zerdüstlük) tek tanrı dinini efsane, efsun ve miflere dolduraraq onu xürafata çevirmisdiler. Bu xürafatla onlar ne xristianlıga, ne de islama qarsı dura bilmezdiler ve dura bilmediler de.


Parslar islamı qebul etseler de, ürekden hezm ede bilmediler. Diqqet edek: ömrünün son altı ilinde aramsız döyüslerde Bizans ordusuna daim biyabırcasına meglub olan, Hireli ereblere iki döyüsün ikisini de uduzan, mehemmed peygemberin mektubunu cırıb, ayaqlar altına atan, peygembere heqaretler yagdıran, onun öldürülmesine ferman veren, sonda saray çevrilisi neticesinde oglu terefinden öldürülen Xosrov Pervizi, Farslar islamı qebul edenden bir neçe yüz il sonra Müzeffer (hemise zefer çalan, qalib0 fexri adı ile adlandırdılar. Belli oldugu kimi bu söz de ereb sözüdür, kökü “Zefer”dir-Farslara Islamı qebuldan çox-çox sonra keçmisdir.
Sorusmaq olar:

Xosrov perviz neye göre, Müzeffer adlandırıldı. Mag dininin 2000 ilden çox en müqeddes mebedini, özü de sasanlı hökmdarlarının hamısının tac qoyma merasiminden önce piyada gedib ziyaret etdiyi mebedi qoruya bilmediyi, qoyub qaçdıgı ve bizans imperatoruna onu darmadagın etmeye imkan verdiyi üçün mü. Kiçik bir vassal emirlik olan Hire emirliyine iki defe meglub olduguna göremi. Sasanlı imperatorlugunun bütün quzey ve qerb hisselerini bizansa teslim etdiyi üçünmü, peygemberin mektubunu cırıb atdıgı üçünmü, islam peygemberine qarsı tehqiramiz davrandıgına göremi. Neye göre, ne üçün o Müzeffer oldu. Bunların hamısının bir cavabı var; pars-pehlevi sovinizminin canı allahperestlikde, dinperestlikde, peygemberperestlikde, insanperestlikde deyil, sahperestlikde, sahensahperestlikdedir. Bu fikrimize en tutarlı tutalqanı Firdovsi verir; o, Mahmud qeznevini medh ederken bele deyir:


O Tus qehremanı, iti pence sir,
Döyüsde eger ejdahanı ezir.
Pula pul demez, paylayar yoxsula,
El ister hemise o xosbext ola.
O, ister göre xalqı allahperest
Çün allahperestler olan sahperest.

 
Beli, Fars sovinizminin mena ve meqsedi bu sonuncu beytde deyilendedir. Tektanrılı dine xidmet eden xalqlar üçün insanları, ata-ananı, hakimleri, sahları, peygemberi ve onun teblig etdiyi dini, melekleri, daha neleri sevmek Ulu tanrını sevmek üçün bir yol, ya da vasitelerdir. Fars sovinizminde ise bütün bunlar, hetta allahın özü bele, sahları sevmek, onlardan qorxmaq, onlara tabe olmaq üçün vasitedir. Mehz bu ideya teleb edir ki, sahlar, onların tarixi  ele miflesdirilsin ki, tanrıdan da mücerred, anlasılmaz bir güc, bir qüdret tesiri bagıslaya bilsin.
Baxın, görün Fars sovinizmi Xosrov pervizi daha nece teqdim edir; Guya Xosrov islam dininin möhtesemliyini basa düsmüsdü, ancaq babalarının qebul etdiyi “baba dininden” imtina etmekde “keçmis padisahlardan utanır”. Daha sonra en eybeceri : “Qiymetli das-qas üzerinde sasanlı yazıları” adlı rusca eserin (Leninqrad,1963) müellifleri A.Borisov ve V.Lukonin Farsların ne vaxtsa qondarma, böhtanların bele teqdim edirler; guya sasanlı dövrüne aid qiymetli bir das üzerinde bele yazılıb: “Eyanların möhürsüz mektubu-aglın zeifliyinden ve düsüncenin natemizliyindendir; möhürsüz xezine ise saymazlıq ve ehtiyatsızlıqdandır. Peygemberse (Sallallahu aleyhi va sellem) barmagında üzük gezdirirdi ve müxtelif ölkelere gönderdiyi mektubları möhürlü gönderirdi. Bunun sebebi o idi ki, (bir defe) Onun möhürsüz mektubu Pervize (sasanlı sahensahı 2-ci Xosrov Pervize) geldi. O (Pervize), bundan qezebe geldi, mektubu oxumadı, onu cırdı ve dedi: “möhürsüz mektub külahsız (papaqsız) bas kimidir, külahsız bas ise (sah) meclisinde (istirak etmeye) (1) layiq deyil. Eger mektub möhürlenmeyibse, onda onu her bir keç istese oxuya biler…”


Eziz oxucu, bu senede bir daha diqqetle göz yetirmeni xahis edirem. Mentiqe bax. Demeli:
1.Hezreti mehemmed peygember öz mektublarını möhürsüz gönderirmis.
2.Mektubu möhürsüz gönderenin aglı zeifdir ve düsüncesi temiz deyil (Fars sovinizminin Islam peygemberini tehqirine bax!)
3.Peygemberin mektubu möhürsüz oldugu üçün Perviz onu heç oxumayıb (Pervize beraet).
4.Pervizin bu hereketinden sonra Islam peygemberi anlayıb ki, mektubu möhürleyib göndererler.
5.Peygember möhürlü mektub göndermeyi sasanlı hökmdarından öyrenibdir.
6.Peterburqlu sovet kommunist alimleri Fars sovinizmine nece xidmet edir, onun iftiralarını nece hiylegerlikle teblig edirler.


Mene ele gelir ki, en sade anlaqlı oxucu burada gösterilenden Fars sovinizminin iyrenc meqsedini aydın tesevvür edir. Farslar peygember ve islamın düsmeni 2-ci Xosrov Pervizi Fars musiqisinde  de min  dörd yüz ilden beri yasatmaqdadırlar. Meshur “Xosrovani” müsiqisi ve “Xosrovaniyyat” mahnı silsilesi Xosrov Pervizin adı ile baglıdır. Dediyimiz kimi, Fars sovinizmi min illerle sasanlı sahlarını ve mifik pars “medeniyyetini” islama perçim etmeye çalısmıs, bunda müeyyen “basarılar” da qazanmısdır. Ne yazıq ki, bu isde onlara biz Türkler de böyük “xidmet” göstermisik; yene de Xosrov Pervizle baglı basqa bir misala göz yetirek:

dastançılar, efsaneçiler, nagılçılar ve zaman-zaman onlara qosulmus sairler ve tarixçiler bele revayet edirler ki, hele hezreti Mehemmed Pervize mektub yazmamsıdan çox-çox qabaq, Perviz peygemberi yuxuda görmüsdü (Müctehidlerin, böyük müselman ruhanilerinin tekde birinin yuxusuna giren peygember deyir ki, “ey cavanmerd, gel sen islamı qebul et!. Xosrov Ona cavab verir ki, basımı kesseler de, ölüme qeder yolumdan dönmerem. Bu cavaba qarsı peygember dinmir, Xosrova bir qamçı vurub gedir. Xosrov yuxudan sersem oyanır, qorxudan üç ay xeste yatır. O, bir gün Sirini de götürüb sahlıq xezinesine baxmaga, “cövherlerden yoxsullara paylamaga gedir”, qırxıncı açarın otagı yoxdur. Sah sorusur: bu haranın açarıdır. Xezinedar bir yer gösterir. Sahın emri ile yeri qazırlar, oradan bir qızıl sandıq çıxır. Sandıgı açırlar, sandıqdan bir tilsimli gümüs çıxır, onun da üstü qızıl lövhelerle örtülüdür. Lövhenin üzerinde qızıl yazı ve bir insan sureti var”. Qoca bir kisi getirirler bu yazını oxuyur. Genceli Nizami dastanlarda, “tarixde” oxudugunu bele tesvir edir:


Oxudu lövheni qurtardı isi,
Bele izah verdi o müdrik kisi;
“Erdesir babakan adlı sah vardı,
Müdrik adamlara o sehriyardı
Taleyin sirrinden vardı xeberi,
Bilerdi en çetin bilmeceleri.
Bilmisdi bu sirri yeddi ulduzdan,
Ki, dünya dövr eder, geler bir zaman,
Lövhedeki kimi üzünde vüqar,
Ereb ölkesinden bir adam çıxar,
Reftarı xos, igid, özü söz bilen
Yolu düz, özü düz, alnıaçıq, sen
Möczle ulduzlar ona bas eyer,
Odur bu dünyada axır peygember.
Onun serieti üstün gelerek,
Bütün milletle yol gösterecek.
Her agıllı ona iman getirer
Her kim qarsı çıxsa, ziyan getirer”.


Bele sorgu doga biler ki, bu böyüklükde ser parçasının, özü de Nizaminin eserinden, burada verilmesinin ne menası var.  Cavab:


1.bu ser parçasında Nizami özünedek Farsca-pehlevice yazılmıs dastan ve “tarix” kitablarını oxumus, bu hadiseni ümumilesdirerek göstermisdir.
2.Fars sovinizmi öz “ideyasını” beyinlere yeritmek üçün poeziyanın tesir gücünden en çox yararlanmısdı.
3.Bu parçada islam dövründe bele, Farsdilli edebiyatda sasanlılar xenadınının esasını qoyan Erdesir Papakanın (227-239) haqqında nece yüksek bir fikrin ardıcıl tebligini gösterir.


4.Sasanlıların ulu babası, eyni zamanda Xosrov Pervizin de ulu babası Erdesiri böyük sair, alim, filosof, islam seyxi Nizaminin terennüm etmesi heyret dogurmaya bilmir. Ister-istemez bele bir fikre gelirsen ki, beser seviyyesinde bele bir dahi de Fars sovinizminin “tilsiminden”, “sehrbazlıgından” qurtula bilmemis, peygemberlere, islam dahilerine ayrıca bir eser hesr etmediyi halda, bes böyük eserlerden ikisini (“Xosrov ve Sirin”, “Yeddi gözel”) sasanlılardan Xosrov Pervize ve behran Gura hesr etmis, onları terifleyib göylere qaldırmısdı. Sifarisi veren, “Xosrov ve Sirin” eserine göre Nizamiye qızıl ve iki kend bagıslayan türk hökmdarları-Azerbaycan atabeyleri, yazan peygember asiqi, islam vurgunu seyx, Türk Nizami, terennüm edilen, bu cür eserlerle ebedilesdirilen, peygemberin ve islamın düsmeni Xosrov Perviz, papakanlar, keyxosrovlar, keyqubadlar, behram gurlar.

Dogurdan da heyretli deyilmi.
Nece basa düsülmelidir ki, Erdesir Papakan deyir:
“Onun serieti üstün gelecek,
bütün milletlere yol gösterecek.
Her agıllı ona iman getirer,
Her kim qarsı çıxsa ziyan geitirer”.

 
Ancaq, Erdesirin töremesi Perviz bu veziyete, bu “hikmete” qulaq asmır. Asmır, asmasın, bes onda niye deyir ki, men islama iman getirerem, ancaq:
“Ne sayaq el çekim baba dininden,
Keçmis padisahlardan utanıram men”.

 
Özünden asagı-yuxarı 380 il sonra ereblerden bir peygember çıxacagını bilen, “müdrik adamların sehriyarı, en çetin bilmeceleri bilen, yeddiulduzdan sirri öyrenen” Erdesir niye bilmirdi ki, onun qanından töreyen Perviz onun “nesihetinde” ve peygemberin sözüne baxmayacaq. Beli, eziz oxucu, tarix miflesdirilende, gerçek din efsanelesdirilende, efsunlasdırılanda, tilsimlesdirilende beseriyyet ças-bas qalır, o cümleden onun dahileri de!


Deye bilerler ki, belke de sasanlı dövründeki pars sehrbazlıgı, efsunçulugu o qeder güclü ve haqq olub ki, yüz il, min il sonra da tekce sade insanları, toplumları deyil dahileri de tilsime salıb. Xeyr, gerçek tektanrılı din, mentiq, gerçek tarix bilgisi, esl elm bunları redd edir. Esl mürsüd gerçek elmdir.


Islam ordularının sasanlı imperatorlugunu çökdürme dövrüne sonralar yad eden bir Fars dastançısı demisdir: “Tfu, senin üzüne ey çerxi-felek, gör ne günlere qaldıq ki, ilan-qurbaga yeyen erebler Kayan taxtına el uzatdılar”. Bir müdrik er demisdir: “Islama qılıncla uduzan parslar, daima qelemle zerbe vurmuslar”.


Nizami ve onun kimi onlarla sairler Cemsid, Ferudin, Keyxosrov, Keyqubad taxt-tacına bir qelem çekib onu yox eden mehemmed peygembere min ehsen dedikleri halda, bütün pars hökmdarlarını yüksek sövq ve ustad qelemleri ile terennüm etmis, ucaltmıs milyon-milyon insanların beynine ve üreyine onları yeritmis, onları kitablardan-kitablara salaraq yasatmıslar. Heyretlidir, anlasılmazdır! Ehsen sene Fars sovinizmi!


Burayadek Mag (manq)-Zerdüstlük dininin ve tarixin Farslar terefinden nece efsanelesdirildiyinin bezi xetlerini gördük. Bu yazdıqlarımız hemen meselenin-problemin belke de yüzde biridir. Indi, Fars sovinizminin bir neçe yazılı qaynagına ve onlarda müellifin nece tarixilesdirildiyine ötergi bir göz yetirek! Miflerin tarixilesdirilmesi, tarixin miflesdirilmesinden beser üçün daha tehlükkeli, elm üçün daha böyük xeyanetdir. Bir müdrik er demisdir: “Fanatizmin, hürafatın adını din, mifin adını tarix qoyub insanların beynini zeherlemekde, efsunlamaqda parslar qeder usta az-az tapılar!”.


Burada hasiye çıxaraq, bir ehtimal ireli sürmek isterdim. Bu ehtimal müeyyen bira arasdırmaya söykeir, ancaq helelik bu arasdırma yeterince deyil, ona göre de ehtimal da özünü tam dogrultmaya da biler. Önced söylemisdik ki, bir sıra ailmler Zerdüstçülükle mag dininin ayrı-ayrı oldugunu israrla tekid edirler. Biz bunu dogru saymırıq. Buna esasımız var: “Mag” sözü mug ve mog sözü ile eynidir. Bizce bunun da kökü “manq”-dır. “manq” özünü bir neçe sekilde gösterir, daha dogrusu, ya “a” deyisir, ya “n” düsür, ya “q” düsür, ya da iki-üç deyisme birden bas verir, sonucda bu sekiller alınır:

 1.Mag, 2.Mug,3.Mog, 4.man, 5.mun, 6.Mon, 7.maq, 8.Muq, 9.Moq, 10.Manc,
11.Munc, 12. Munq, 13.benq, 14.Bonq.
Meselen “Tanqız” sözü ikim : 1.Tanrız, 2.Tınız, 3.Deniz, 4.Dinzi, 5.Dingiz, 6.tenqiz, 7. Tinqiz, 8. Çingiz, 9.Çengiz, 10. Çinqiz, 11.Çenqiz, 12. Tingiz, 13. Tangiz.


“Manq” sözü müxtelif çalarda Koreyadan tutmus Aralıq (Ag0 denizedek bütün türk dünyasında ayrı-ayrı zamanlarda, ayrı-ayrı anlam çalarında isledilmisdir. Bunlarla yanası manq (monq, man, manc, hetta boq, ban, bang) Türk tanrı düzeninde tanrının dogsan doqquz gözel, qüdretli adlarından ve sifetlerinden biridir. Hamı bilir ki, Islam dininde de Allahın 99 sifet ve en gözel adı vardır. Qedim türk tanrı düzeninde "Manq” adı, sami Allah düzenindeki "Rebb”” adına daha uygundur. Sözsüz ki, bu ikisinin dasıdıgı anlamları tam eynilesdirmek olmaz. Biz “Manq”la baglı ayrıca arasdırma apardıgımız üçün o haqda burada genis danısmaga ehtiyac duymuruq. Onu deye bilerik ki, “manq yaradıcı güc, Islamdakı “Rebb”, “Fettah”, “Qedir”, “Mühsin”, “Mennan” (Männän) sifetlerine daha yaxındır.


Bu söylenilenler hamısı gerçek elmi delillere dayanır. Bizim ehtimalımız ise budur ki, “Manq”, mag, mug, man, ban, bag, bug, sözleri ile baglı inancların harada ise en eski çaglarda, 4-8 miil bundan öncede, sözsüz ki, mifik bir tanrı adında birlesir. Yoxsa “müqeddes ruhla” baglı, orta çag Koreya komandanı Mugan, Çingiz xanın birlesdirdiyi ve yaratdıgı yeni topluma Monqu-ul, (Mug-ul), mog-ol, monq-ol) adını vermesi, Celaleddin Xorezmsahın özüne manqu-berti (manqu verdi=tanrıverdi) adını götürmesi, türk-man (Türk-manq) ve onlarla sözler tesadüfen yarana bilmezdi.


Azerbaycanda ilahi gücle baglı Mugan, Mugdad, manqal ve s. adlar yaranmazdı. O ki, qaldı Zerdüstün telim etdiyi tek tanrılı dine, onun adı Mag (mug) dinidir. Zerdüst Qatalarında yazır:


1.Spitman Zerdüste dost olan adam kimidir, ey mazda. Ya dogru üzre öyüd veren kimdir. Ya pak dindarlıq kimdir. Ya da Müqeddes agıl (1) üzre mug dini haqqında düsünen o düzgün emelli adam kimdir.


2.ne qeder ki, ürekden çalısmaq hevesi etinizhde-qanınzda vardır, mükafatınız bu Mug dini olacaqdır ki, onunla yalançının (yalanperestin) ruhu uzaqlasıb, beli sınıb aradan gedecekdir. Bu Mug dinini elden verseniz, axır sözünüz pesmançılıq sedası olacaqdır!


Sonucda Zrdustün dühası özünü gösterdi; Maq dinin mif, efsane ve efsunlarla dolduran, sahları bu efsanalerle ilahilesdiren, ara-sıra Tanrıdan da uca tutan sasanlıların, kahin ve eyanların “son sözleri pesmançılıq sedası” oldu. Maq dii de basqa dinlerin-Brahmanizmin, buddizm, Xristianlıq, islam ve basqaları-gözünde sehrbazlıq dini kimi göründü ve maqus, maqiya, maqiya-sehr-bazlıq menasını qazandı. Birge götürdükde parsizm uzun bir tarix yolu keçerek gelismis, böyümüs iki iri özül yaranmısdır:


1.Panfarsizm.
2.Paniranizm.


Bu günümüzde de Fars sovinizmi bunların üzerinde dayanır. Panfarsizm  ve pairanizmin çox zengin yazılı  qaynaqları vardır. Bu qaynaqlar dinlerden, miflerden, efsanelerden, nagıllardan ve tarixden qaynaqlanmısdır. Bunlardan Fars sovinizmi özünün tebietine uygun qidalanmıs, onlardan oldugu kimi yox, özünün istediyi kimi istifade etmisdir. Bu dediklerimize aid qedim kitablardan asagıdakıları göstermek olar:


“Zeng Avesta”, “Pazend Avesta”, “Xord Avesta”, “Bundahis”, “Erdavirafname”, “Zatsperem”, “Yadigari-zeriran”, “Xavadaynamak”, (“Xavandnamak”), “Erdesir Papakanın emelleri”, “Erdesirname”, “Xosrovname”, müxtelif “Sahnameler” ve dastannameler, Firdovsinin “Sahname”si, “Aferinname”, “Zend Akasiya dinkerd”, Firdovsinin “Sahname”sinin güclü tesiri olan menzum romanlar, poemalar, hekayeler, o cümleden Nizami Gencevinin “Xosrov ve Sirin”, “Yeddi seyyare” (“Yeddi gözel”), “Isgendername” menzum romanları, Emir Xosrov Dehlevi, Cami, Nevai ve onlarla serq mütefekkirlerinin yüzlerle eseri. Bunlarla yanası önce bir defe ayrıca vurguladıgımız miflesmis Fars-Iran tarixinin ereb dilli islam tarixçilerinin-Yequbi, belazuri, teberi, mesudi, Ibn el-Esir, Ibn Kesir, Yaqut Ibn Haldun ve basqalarının dünya söhretli eserlerinde özüne genis yer tapması, dünya miflerini Farsların “tarixi” etmisdir.


Bu sonuncu dediyimiz çox böyük bir mövzu, arasdırılması uzun iller teleb eden bir elmi problemdir. Bu mürekkeb meselenin hellinde bele bir xetti yaddan çıxarmaq olmaz ki, müxtelif xalqlardan ve ölkelerden olan orta çag erebdilli islam tarixçilerinin dünya tarixsünaslgında çox önemli, ciddi bir yeri vardır. Bu günümüzde hemin tarixçilerin eserlerine ciddi yanasılır, tarxi arasdırmaqda onları sınanmıs etibarlı qaynaq kimi qebul edirler. Daha dogrusu bu qaynaqlara inam güclüdür ve her yerde de yüksek qiymetlendirilir. Ele buna göre de fasrların özleri terefinden yazılmıs “mifik tarixlerinin” bu cür ciddi qaynaqlarda  özüne yer tapması o “mifik tarix””e inancı artırır, onun uydurma olduguna az sübhe yeri buraxır. Bele olduqda ne ki, savadsız, azsavadlı insanlar, hetta müeyyen yüksek biliyi, olan arasdırıcılar da çasır, her cür xasseli saysız-hesabsız hörmüzler, tehmuresler, cemsidler, ferudinler, kymersler, menuçehrler, daralar, erdesirler, qubadlar, keyqubadlar, behramlar, sapurlar, xosrovlar, keyxosrovlar daha kimler, kimler ve neler yaranır, daim bulanıq bir mif-tarix meydanda qalır.


Basqa bir yandan da bu tarixçilerin çoxusu azerbaycanı, her iki Iraqı (Azerbaycan Iraqını ve Ereb Iraqını), Deylem, teberistan, parsa (Fasr), Xorasan, Zorezm ve etraf ölkeleri gezmis xalqların hele de sifahi yaddasından qalan revayet, hekaye ve efsaneler qeleme almıs, agına-bozuna baxmadan onları az qala bir tarix gerçekliyi kimi teqdim etmisler. Bir meseleni de qeyd edek ki, tarixçiler bezen bunu bile-bile etmisler ki. Onların eserleri maraqlı ve oxunaqlı olsun. Ancaq sonucda gerçek tarixsünaslıq zerer çekmis, daha çox ise, cemiyet çasaraq fars girdabına yuvarlanmısdı.


Fars sovinizminin bütün bu hoqqabazlıq sistemi 9-13-cü yüzillerde tesekkül tapmıs, bunda ereb xelifelerinin, Türk hökmdar, sair ve ailmlerinin .lçüsüz, evezedilmez xidmetleri olmusdür. Fars sovinizminin esas ideologi qaynagı olan Fars dilli edebiyyat mehz bu dövrde yaranmısdır. Bilginlerin, arasdırıcıların birge bele bir reyi vardır: “Farsdilli edebiyat gerçekliyin bedii sekilde tehrifi edebiyatıdır”.


Bu edebiyyatın içerisinde en önemli yeri “Xavadaynamak” (Xvataynamak) tutur. Bu kitab sasanlılar dövründe bir neçe müellif terefinden müxtelif vaxtlarda yazılmısdı. O, sasanlıların sarayında oxunur, sahlar, eyanlar dinleyir, genc sahzadeler bu kitabdan ders deyilir , onlar idareedicik, sahlıq,  terminini bundan öyrenirdiler. Bu kitabın esal pehlevicesi, ya da Farscası dövrümüze gelib çatmamısdır. Olan qalan isseler erebce tercümesi vasitesile  gelib çatmısdır. Ancaq demek olar ki, Firdovsi “Sahname”ni bu eserin esasında yazdıgı üçün, o, öz eksini “sahname”de bütövlükde tapmısdır. Fars sovinizmi bir neçe yüz il “Xavadaynamak”ı Avesta, Tovrat, Incil ve Quranda önde götürmüsdür.


64\42-ci ilde Islam orduları Nehavend vurusmasında sasanlı ordularını darmadagın edib, sasanlı paytaxtı Medaini tutdular. Bu islamın en böyük qelebelerinden biri idi. Ele bunun tesirinden bir sıra ölkeler, vilayetler ereblere döyüssüz teslim olur, Islamı qebul edirdiler. Medain feth edilende saray kitabeleri ele keçirilir, oradkkı senedler ve kitablar haqqında xelife hz.Ömere (634-644) melumat verilir ve “Xavadaynamak”ı ereb diline çevirib, xelifeye teqidim edirler. Xelitfe bu kitabı diqqetle oxuduqdan sonra, “onun mecusiliyi ve Fars sahlarını öydüyünü, efsane ve sehrlerle dolu oldugunu” görüb ve islam dinine zidd oldugunu deyerek, onu redd etmisdir. Buna göre de bu kitabı uzun müddet, ta Harun er-Residedek (786-809) her hansı bir islam xelifesi qebul etmemisdir.


Kiġabın erebcesi  Harun-er-Residin sarayına yol tapmıs, xelifelerin ve onların övladlarının keçmis sahların heyatından örnek  götürmeleri üçün sarayda oxunan kitablar arasında yer almısdır. Bu kitabın xelife sarayına yol tapmasında xelifenin farsterbiyeli vezirleribermekilerin  eli olmusdur. Bu o vaxt idi ki, mehz bermekilerin tebbirleri ile Islam  xelifeleri de keçmis sasanlı hökmdarlarının heyat terzini yasamaga baslamıs, sarayda “Min bir gece” nagılları yaranır, Fars saray heyatı ila ereb saray heyatı çuglasırdı. Indi burada dayanıb bir az geriye-8-ci yüzilden önceki tarixe-ötergi de olsa bezi tarix faktlarına göz yetirmeyimiz gerekdir.


Ereblerin qarsısında biyabırcasına meglub olan parsların ereb agalıgına boyun eyerek islamı qebul etmekden basqa bir yolu qalmadı. Ancaq, onlar hakim sovinist mövqelerini itirmekle heç cür barısmaq istemir, her hansı yolla heç olmasa hakimiyyete ereblerle serik olmaq isteyirdiler. Ilk önce onlar xelife  Ömerle iliski yaratmaga çalısmıs, bundan ugur qazana bilmemisler, eksine 635-637-ci illerde buveybe ve qadisiyye vuruslarında, 642-ci ilde Nehavend döyüsünde Fasrlardarmadagın edilmis, ereblerin isgal etdiyi yerlerde maq mebedleri atesgahları viran edilmisdi.


Islam bayragı ile dünyaya yeni çıxan erebler Quranın hökmüne göre tek tanrılı “ehli-kitab” olan xristian ve musavi xalqların ibadetgahı olan kilse ve rabatlara (sinaqoqlara) toxunmur, onlardan yalnız adambasına can vergisi (cizeye) alırdılar. Hz.Peygemberin gösterisine esasen, hetta sabilere (yeddi göy cismine-planetlere inananlara) ve onların ibadet evlerine de toxunulmurdu. Ancaq Fasrların miflesdirdiyi maq (mecus) dinini yeni müselman erebler çox tanrılı  din saydıqlarından maqlara zorla islamı qebul etdirir, maqların din mebedleri yerle bir edilirdi. Xristian yunan, rum, qibti, ermeni ve gürcüleri ereb xilafetine tabe etdikden sonra, onların dinlerine ve ibadet evlerine toxunmadıgı halda, maq türklerin, Fasrların dinleri qılınc gücü ile aradan qaldırıldı, ibadetleri qadagan edildi, ibadet evleri yer üzünden silindi. Maqlar bunun üçün Hz-Ömerden intiqam aldılar. 644-cü ilde onu cüme namazını Medine mescidindeapardıgı zaman zeherli bıçaqla bıçaqladılar ve öldürdüler.


Xelife hz.Ömerin yerine seçilen Hz.Osman da (644-656) sasanlılarla barısıga getmedi, onlarla baslanmıs müharibeni davam etdirdi, ancaq maq dinine qarsı bir qeder yumsaq davranılırdı. 650-651-ci illerdeki döyüslerde sasanlı imperatoru 3-cü Yezdegird (632-651) agır meglubiyyete ugradı ve öldürüldü. Bununla da sasanlıların 423 illik agalıgına birdefelik son qoyuldu.


Xelife Osman 656-cı ilde qetle yetirilenden sonra Nz.Eli Ibn Ebutalib (656-661) xelife seçildi. Bundan sonra xilafetde daxili çekisme qızısıb iç savasa keçdi. Parslar bundan yararlanmaga çalısırdılar. Onlar özlerini hz.Eliye terefdar kimi gösterirdiler. Bunun da bir sebebi öldürülmüs 3-cü Yezdegirdin qızı Sehrebanunun hz.Elinin oglu Hüseyne ere getmesi ile baglıydı. Artıq sahperest Fasr eyanları özlerini peygembera ilesine “qohum” sayırdılar. Ancaq bu heç neyi deyisdirmirdi. Hz.Elini yalnız bir sey düsündürürdü, o da islamı içden parçalamaga qoymamaq, ona göre de teqiblerine tez-tez güzeste gedirdi. Ancaq bu zamanın tarixi hadiseleri parsların geldecek tarixi üçün müeyyen zeminler yaratdı; Hz.Osmanın hakimiyyeti dövründe ilk “sie” qrupu yarandı. Bu qrup Hz.Elini müdapfie edirdi, ona “sieti Eliyyi” (Eli siesi, Eli terefdarı, Eli yanlısı) adı vermisdiler. Onun yaradıcısı peygembertin esabelerinden olan Ebu Zer idi. Pars eyanları (dehqanları) islamın çoxluguna qarsı müxalifetde bu qrupu müdafie edir, bununla xilafetde merkezi hakimiyyete yaxınlasmaga  ciddi cehd gösterirdiler. Hetta gelecekde, Fasrlar Novruz bayramını da guya hemen gün “Hz.Elinin qırmızı geyinib taxta oturdugu gün oldugu üçün” bayram etdiklerini söyleyecekdiler. Halbuki, o zamanın resid xelifeleri üçün taxt-tac yox idi. Parslar yeni islam xelifelerini de sasanlı sahları kimi taxtlı, taclı tesevvür edirdiler.


Xelife Hz.Imam Elinin xelifeliyi dövründe birlikde maqlara (macus), ayrıca da olaraq parslara qarsı münasibetler yumsaldı. Bele ki, hz.Eli dogrudan-dogruya çox bilikli bir sexsdi. O, maq dinini arasdırıb, bu dinin kökünün tek tanrılı  din oldugunu gördü ve onu açıq söyledi. Bunu sonra bir sıra adlı-sanlı islam nümayendeleri de etiraf etdi. Belli oldu ki, maqlar oda sitayis etseler de, od günesin remzidir, Günes ise Ahuramazda adlanan tektanrının yaratdıgı en müqeddes varlıqdır. Maqların amansız teqibi, atesgahların dagıdılması dayandırıldı.


Basqa bir yandan, Hz.Eliye gönderilen 3-cü Yezdegirdin iki esir qızının biri Sehrebanu (ona Sahzenen de deyirdiler) xanımı oglu Hüseyne, o birini Hz.Ebubekirin oglu Mehemmede ere verdi. Bu pars eyanları üçün çox önemli idi. Sehrebanudan Imam Hüseynin bir oglu olmus, adını Eli qoymusdular. Eli bin Hüseyn atası vefat edenden sonra imamlıga çatmısdı. Sielerin dördüncü imamı Eli bin Hüseyn Ekber Zeynelabdinin anası pars qızı Sehrebanudur.


3-cü Yezdegirdin o biri qızından Hz.Ebubekrin oglu Mehemmedin de oglu olmus, adını Qasım qoymuslar. Imam Zeynalabdinle Qasım xalaoglu idiler. Sonralar imam Zeynalabdinin oglu mehemmed Bagır Qasımın qızı Ümmi ferveye evlendi. Mehemmed Bagır atası vefat edenden sonra imasete yetisdi. Mehemmed Bagırın oglu, sielerin altıncı imamı, islam dünyasının dahilerinden biri Cefer Sadıgın anası Ümmi Fervedir-Hz.Ebu bekirin neticesi ve 3-cü Yezdegirdin qız neticesi. Bunları yazmaqda basqa bir meqsedimiz ordadır ki, Islam dahileri dövründeki sünni-sie münasibetlerinin, sonrakı dövründe olan sünni-sie münasibetlerinin ferqini gösterek. Buradan ise aydın olur ki, daha sonralar Fars sovinizminin fealiyyeti neticesinde sielik sünniliye qarsı reqibden düsmene çevrilmisdir.


Islam dininden daha çox Fars sovinizmine xidmet gösteren “teessübkes” sielerden sorusanda ki, Hz.Ebu Bekirin neticesi Ümmi Ferve sielerin besinci imamı Mehemmed bagırın qadını, altıncı imamı Cefer sadıgın anasıdır, bes nece olur ki, hem de Hz.Peygemberin “Siddiq” adlandırdıgı Hz.Ebu bekre qarsı düsmen kimi davranırsınız. Hz.Peygemberden, itaet etdiyiniz imamlardan çoxmu bilirsiniz. Hz.Eli, hz. Hüseyn, hz. Hsene öz övladlarının adını Ebu bekr, Ömer, Osman qoyduqları halda, siz bu adları sie usaqlarına qoymagı yasaq etmisiniz. Beli, Fasr sovinizmi sie teriqetlerini siyasi alete çevirmekle hem islama, hem türklere ve Türklüye sagalmaz yaralar vurmuslar. Yazıq, min yazıq biz türklere de, zaman-zaman biz de Fasr sovinizminin eline, onun üçün en yararlı silah olmusuq ve sünni-sie qarsıdurmasından en çox biz türkler zerer çekmisik ve çekmekdeyik. Bizi bundan qurtaracaq yalnız bir güc vardır, o da türk milli demokratik herekatı!


Yeri gelmisken gösterek ki, “Fars sovinizmi ve sünni-sie münaqise ve müharibeleri, onların Islama ve Türklere vurdugu tarixi yaralar, bu münaqisenin belli yolları haqda derinden-derine, köklü arasdırmala böyük ehtiyac vardır. Bu problemin arasdırılmasından, aydınlasdırılmasından yararlanan Türk-Islam düsmenleri milletimizin basına çox belalar getirmis ve getire biler. Bunun üçün de Türk siyasetçi ve bilginleri buna ayrıca diqqet yetirmeli, bu böyük, mürekkeb elmi-nezeri meseleni ele almalı, gündelikde saxlamalı ve onu böyük, derin elmi arasdırmalar esasında hell etmelidir.


Onu da qeyd edek ki, 19-cu yüzilde tesekkül tapmıs, Avropa Klassik serqsünaslıgı ve davamı olan rus, daha sonra sovet serqsünaslıgı Avropa ve Rusiya imperializminin yaradıgı ve onlara xidmet eden serqsünaslıq idi (bir sıra müsbet yanlarına baxmayaraq). Belli oldugu kimi bu ideoloji-elmi qurumlar bütün islama ve Türklere, o cümleden Osmanlı Qacar ve Böyük Mogollar imperatorluqlarını qarsı mübarizede qeyri-müeyyen bir anlayıs olan “Iran” erazisini ve Hindistanı bir dayaq yeri ve yene de qeyri-müeyyen bir anlayıs olan “Hind-Avropa” xalqlarını, “iran dilli xalqları” bir vasita kimi seçmisdiler. Bu ise Fars sovinizminin yeniden dirçeldilemesini  teleb edirdi ve Fars sovinizmine de yeni böyük xidmet idi. Buna göre de Avropada bele tesevvür yaratdılar ki, Sielik eslinde vehsi ereblere ve tarixen medeniyyet qurucusu deyil, dagıdıcısı olan ari irandilli xalqların, ayrıca da olaraq Fasrların müdafie etdiyi ve qoruyub saxladıgı bir teriqetdir, hetta az qala bir dindir.


Bütün bunlar bos gefengiyatdır. Sielik eslinde böyük ereb-islam imperiyasının-xilafetin merkezi hakimiyyetine qarsı yaranan müxalifet herekatıdır ki, daha çox imperiyanın ucqarlarından ara-sıra bas qaldırmıs, bezen de yeni dövletlerin yaranması ile neticelenmisdir. 9-11-ci yüzillerde Quzey Afrikada Eglebler ve Fatimeler, 10-cu yüzilde deylemde Builer (Buveyhiler), 9-10-cu yüzilde Qermetiler, 16-cı yüzilde Azerbaycanda Sefeviler dövletleri mehz merkezi hakimiyete qarsı din-teriqet perdesi altında aparılan mübarize neticesinde yaranmısdır. Sözsüz ki, Farslar da bundan yeri geldikce ereb ve Türk agalıgına qarsı istifade etmisler.


Bu gösterdiyimiz sebebden de Emeviler xilafetinde (661-751-ci iller) emeviler imperiyanın-xilafetin merkezi eyaletlerini-Erebistan yarımadası-Mekke, medine, Hicaz, Yemen, Suriya (xilafetin merkezi Demesqe köçürülmüsdü), Misir ve Iraqı, onların yan-yörsini ele keçirdikden sonra esas reqibleri olan sieleri “xaricileri” (xevari), subileri  ve onların terefdarlarını amansız teqib ve qetl etdirdiyinden bütün anti-emevi qüvveler qerbde-Sudan, Megrib ve Endeliüse, serqde-Azerbaycan, Güney Qafqaz, deylem, Teberistan, Parsa, Xorasan, Xorezm ve Efqanıstana çekilmeye mecbur olmusdular.


7-8-ci yüzillerde Emevilerin töretdikleri sie qırgınlarıf tarixde tanınır. 8-ci yüzilin 40-cı illerinde Emevilere qarsı yaranmıs böyük müqavimet herekatında sieler aparıcı rollardan birini oynayırdılar. 748-50-ci illerde emevilerin devrilmesinde dörd esas güc istirak edirdi:


1.teskilatçı ve rehber “peygember nesli”, yaxud “peygember evi”. Bu ad altında Abbasilerle Eleviler birlesmisdi, herekatın üsyanın süarı “hakimiyyet peygember evine” idi.


2.Ereb xilafetine, onun mövcud temsilçisi Emevilere qarsı amansız mübarize ve müharibe aparan Orta Asiya ve Xorasan türkleri.


3.Hele de ereb agalıgı ile barısmayan Pars, Xorasan, Azerbaycan, Iraq eyanları-dehqanlar (merzubanlar).


4.Azerbaycan ve Güney Qafqaz xalqları ve Xezerler.


Emeviler peygemberin sevimli nevesi ve Resid xelifelerden Eli Ibn Ebu talibin oglu Hz. Hüseyn ve onun kiçik yaslı övlad ve yaxın qohum, terefdarlarını, Iraq ve Azerbaycan sielerini qeddarlıq ve vehsilikle qılıncdan, oxdan keçirmisdiler. 749-51-ci illerde onları hakimiyyetden deviren Abbasiler ve Eleviler qeddarlıq ve vehsilikde Emevilerden geri qalmadılar. Emevilerin bütün neslini besikdeki körpelerinecen qılıncdan keçirdiler. Xorasandan Megrube-merakesedek bir nefer dje olsun emevilerden sag qalmadı. Yalnız bir neçe emevi qaçıb ispaniyaya getdi, orada onların nümayendesi 1-ci Ebdurrehman Kordova emirliyini yaratdı (756-788), bu emirlik 927-ci ilde xilafete çevrildi ve 1031-32-ci iledek yasadı.


Emevilerin devrilmesinde esas zerbe qüvvesiolan türkler, Farslar ve sieler bu çevrilisden gözlediklerini elde ede bilmediler. Hakimiyyeti ele alan Abbas ogulları (Hz. Peygemberin emisi Abbasın töremeleri) xilafetin paytaxtını Demesqden (Samdan) Bagdada köçürdüler. Abbasilerin ikinci xelifesi Mensur (754-775) anti-emevi herekatının basında duran serkerde Ebu müslümü ve yaxın silahdaslarını öldürtdü. Hakimiyyet bölgüsünde öz müttefiqlerine, hetta emioglanları Elevilere de bir yer vermedi, eksine türklere, parslara ve elevilere qarsı teqibi güclendirdi. Onun hakimiyyeti dövründe maq dehqan (merzuban), eyanlarının bir yarısı qorxudan, bir yarısı könüllü öz dinlerinden el çekib islamı qebul etdi. Yalnız cüzi bir neçe bölük Türk orduya, bir qismi saraya alayına, bir bölük fars hökumet vezifelerine ve mülki memurluga celb edildi. Bu üsyan ve emevilerin devrilmesi zamanında sielerin imamı dahi bir sexsiyyet olan Hz. Cefer Sadıq idi. Gözlenilirdi ki, sie teriqet emellerin ziddine olaraq, yeni dövletin hakim teriqeti olacaq.

Eksine, Abbasiler sielerin ne teriqetini, ne de remzlerini qebul etdiler. Sielerin yasıl bayragına qarsı Abbasiler qara bayraq qaldırdılar. Elbette bu eslinde emevilerin ag bayragjına qarsı idi, eyni zamanda sie bayragının da inkarı demek idi. Basqa bir yandan da xelife Mensur o zaman  çox böyük nüfuzu olan Cefer Sadıga qarsı, onun terefdarlarına qarsı teqib ve tezyiqke basladı. Cefer Sadıgı yanına çagırıb “Menim hakimiyyetmmi devirmek isteyir ve meni öldürmek üçün tedbir tökürsen. Men seni öldüreceyem”-deye, onun üzüne yalançı tanıqlar qoydu. Ancaq bu tanıqları imam ifsa etdi. Xelife ise Cefer Sadıgı öldürmekden çekindi. Xelife imamın telebesi, zamanın böyük alimi, sünni teriqetinin Böyük imamı (“Imamul azam”) Türk Ebu Numan Henefini müxtelif behanelerle öldürtdü.


Iraq, Azerbaycan, deylem, parsa, Xorasan eyanları (dehqanları) Islamı qebul etseler de, bu ölkelerin xalqları kütlevi sekilde qebul etmirdi. Mensur ölenden sonra xelife Mehdinin (775-785) hakimiyyeti dövründe merkezi hakimiyyete qarsı etirazlar çoxalmaga basladı. Bu defe de herekatın merkezi Xorasan oldu. Abbasilere qarsı herekatın basında Müqenna dururdu, ona göre de bu üsyan Müqenne üsyanı kimi tanınırdı. Tarixçiler gösterir ki, herekatın basçısı Hakim oglu Hamisin “Müqenna” adlandırılması iki ehtimalla baglıdır: birinci o ag niqabla üzünü örtdüyünden, ona “ag örtüklü adam”- “müqenna” deyirdiler; ikinci ise muqanna-muq-mug dini ile baglı texellüsdür. Yeri gelmisken deyek ki, indi Azerbaycan, Xorasan, Xorezm Türkleri ve farslar bunu “müqanna”-yazır, teleffüz edirler. Ancaq bu söz ilkin variantda erebdilli, qaynaqlarda yazılmıs, ereb dilinde ise “ü” seslisi yoxdur, ereöce “Muqanna”dır.

Biz de sonuncu ehtimaldı dogru sayırıq, çünki Muqanna herekatının ideoloji esası maq (muq) dinine ve Mezdek telimine dayanırdı, hem de bu din hele Azerbaycan, Xorasan, Xorezm ve Orta Asiyada öz gücünü saxlayırdı. Bu herekatın herekatverici gücü Orta Asiya türkleri idi. 783-85-ci illerde herekat yatırılsa da, Abbasi xilafetinin qorxunc nüfuzunu sarsıtdı. Türkler, Fasrlar, sieler, Abbasilerin keçmis müttefiqleri ve sonku düsmenleri-feallasmaga basladılar. Merkezi hakimiyyetde çaxnasma basladı. 785-ci ilde hakimiyyete gelen Hadi bir ilden artıq hakimiyyetde qala bilmedi. Türklerin ve Fasrların kömeyi ile  hakimiyyeti ele keçiren Harun Resid (786-809) keçmis dehqan neslinden olan Bermekilerin tesirinden uzun müddet çıxa bilmedi.


Harun Residin dövründe türkler ve Fasrlar feallasmaga basladılar. Xelife alayında Türk esger ve zabitlerinin sayı çoxaldı, xelifenin bir qadını ereb qızı, bir qadını Fars qızı, bir qadını da Türk qızı idi. Xelife bununla formal olsa da (orta yüziller diplomatiyasında qadın bir növ baglayıcı, elaqelerde bir vasite idi) özünü Tür, ereb-Farsların ümumi xelifesi oldugunu gösterirdi. Belli oldugu kimi Harun Residin ereb qızından olan oglu Emin, Fars qızından olan Memun, Türk qızı Çiçekden olan oglu Mütesim-her üçü ard-arda xelife oldular. Çox qeribedir ki, milli-etnik münasibetleri  tarazılasdırmaq isteyen ve büuna az-çox nail olan  Harun öz dogma emiogluları sie imamlarına ve basqa basçılarına münasibetini deyisdirmedi, eksine daha qeddar davranıb sielerin o zamankı imamı Musa Kazımı hebs etdirib uzun müddet hebsde saxladı, ezab, eziyetler verdi, sonda veziri Yahya Bermekinin eli ile öldürtdü. Çox güman ki, burada Harunun bir meqsedi de pars eyanları ile sielerin arasını vurmaq, onları bir-birinin müdafiesinden mehrum etmek olmusdur. Çünki Bermekiler sielere çox mehriban münasibetde idiler. Bundan bir qeder sonra Harun bermekileri vezirlikden uzaqlasdırıb, hamısını  öldürtdü, o zaman da sieler bermekileri müdafie etmediler.


Bütün bunlara baxmayaraq imperiyada-Abbasiler xilafetinde türk etnosu ile Fars etnosu ictimai, siyasi sahede feallasırdı. Bu feallıq xelife Memunun hakimiyyeti dövründe (813-833) ve ondan sonra daha da güclendi. Memun xelifeye çatmamısdan daha qabaq veliehd elan edilmis, o zaman imperiyanın (xilafetin) en hessa eyaleti olan Xorasana vali göndermisdi. Xorasandan baslayan emevileri devirmis, orada baslayan Müqenna herekatı Abbasilere böyük zerbe vurmus, hem Xorasan Türkleri xilafeti tez-tez çıxılmaz hala düsürür, hem de Orta Asiya Türkleri xilafet üçün en qorxulu güc sayılırdı.


Burada Memun özüne tabe alaylara türklere muzdlu döyüsçü toplayır, Orta Asiya “sin” ve saq”ları (Türk emirv e eyalet hakimleri) ile qarsılıqlı münasibet yaradır, bütün türkistandan, Qıpçaqdan, Çinden, Hindistandan gelen karvan, ticaret yollarının Xorezmden Bagdadatek hissesine edirdi. Onun böyük qardası xelife Emin (809-813) atası Harunun vesiyetini (Harun vesiyet etmisdi ki, o, ölenden sonra Emin, ondan sonra Memun, ondan sonra Mütesim xelife olmalıdır) pozaraq qardası Memunu veliehdlikden çıxarıb, öz oglunu hakimiyyetin varisi elan etdi. Memun bunu qebul etmedi ve qardasına qarsı qiyam qaldırdı. Bir sıra döyüslerden sonra Memunun qosunu qalib geldi, onun alayları Bagdadı aldı, qardasını öldürdüler, Memun xelife oldu. Onun bu qelebesinde Türk alayları önemli rol oynadılar. Ele bundan sonra xilafet ordularına daha çox türk döyüsçü ve qosun basçıları toplamaga girisildi. Memunun hakimiyyeti illerinde türklerin orduda, Fasrların idare islerinde mövqeleri artı. Saray qapıları Farsların üzüne daha genis açıldı.


Memun sarayda “Hitmet evi” (“Darul-hikme”) adında elm merkezi yaratmısdı. Bu elm merkezi islam-ereb medeniyyetinde böyük bir intibahın yaranması nisanesi idi. Burada Türk, hind, Fars, yehudi, yunan dillerini, medeniyet, edebiy at ve felsefesini bilen alimler, sairler, filosof ve mentiqçiler toplasmısdı. Demek olar ki, xilafet tarixinde bu vaxtadek görünmemis bir elmi azadfikirlilik üçün serait yaranmısdı. Müxtelif dillerde olan din, tarix, edebiyat ve felsefeye aid eserler ereb diline tercüme edilirdi. Dövrünün azadfikirliliyi kimi qebul edilmis mütezililik hakim ideologiya mövqeyi tutmusdu. Bunu da qeyd edek ki, her hansı mövzuya, her hansı alim ve saire qabaga, yasaq qoyulmamsı, kim hansı mövzunu isteseydi, o mövzuda “Hikmet evinde” mübahise aça ve öz mövqeyini müdafie ede bilerdi. Bundan yana heç kime inzibati hede ve ya ceza verilmirdi. Iki misalı göstermek yeter:


1.Xristian-filosof Yaqub Kindi (800-870) genc yaslarından “Hikmet evinin yıgıncaqlarında  istirak eder, xristian dinini basqa dinlere qarsı qoyar ve xristianlga haqq qazandırardı. Bir gün o, otuz yasında olarken, islam din xadimlerine qarsı hele bir mentiqle çıxıs etdi: Siz deyirsiniz ki, Allah mehemmed peygembere ve islama teref olmus, onları yükseltmisdi. Indi ise Babek islam ordularını meglub edir, qalib gelir. Demeli Allah Babekin terefindedir. Bes, onda siz niye ona qarsı çıxırsınız (Yeni bu Allaha qarsı çıxmaq deyilmi).


2.Bir gün xelife Memunun qardası Ibrahim ona hecv yazan sair Xuzaini elinden tutaraq darta-darta xelifenin yanına aparır, ona hecv yazdıgını söyleyir ve saire ceza teleb edir. Memun Xezaiden sorusur: Sen niye bele edirsen, ne vaxt bu hecv yazmaqdan el çekeceksen. Axı seni öldürerler. Xuzai deyir: Men tabutumu çiynime alıb dolandırıram. Bir adam axtarıram ki, meni o tabutun içerisine qoysun, o adam tapılmır. Bu söze xelife gülerek, qardasına deyir: Senden qabaq bu adam menim özüme hecv yazıb, men bir söz demedim. Burax basına. Ondan sonra xelife emr edir ki, Xuzaiye pul verib yola salsınlar.


Her hansı bir böyütmeye yol vermeden deye bilerik ki, Memun xilafeti islahatlar yolu ile daha da merkezlesdirib, onu yalnız ereblerin deyil, hem de imperiyada yasayan xalqların dövleti halına getirmeye çalısırdı. Ancaq ictimai, siyasi münasibetlerin inkisafına cavab vermek Memunun iradesinden asılı deyildi. Artıq 788-ci ilde Merakesde Idrisiler dövleti, 800-ci ilde Quzey Afrikada Eglebiler dövleti yaranmıs, merkezden qaçan qüvveler güclenmis, imperiyanın quzeyinde ve qerbinde Türklerin xilafet torpaqlarına hücumları çoxalmıs, Azerbaycanda 810-cu ilden Xürremiler herekatı baslamıs, 816-cı ilde herekatın basına Babek keçenden sonra mübarize daha da güclenmis, xilafete qarsı Azerbaycan xalq-azadlıq müharibesi bas vermisdi.


Yeri gelmisken qeyd edek ki, azca ferqleri nezere almasaq Manilik, mezdekilik, Muqennalıq, Xürremilik-babekilik ideyaca bir-birine o qeder yaxın idi ki, sanki, bir-birinin davamı idi, xeyrin sere, isıgın qaranlıga qarsı mübarizesi idi. Bu herekatların basçıları, istirakçıları ve terefdarları müqeddesruhun ölmezliyine, insandan insana keçerek kamillesdiyine inanır, esasen yoxsul tebeqelerin, maldar ve ekinçilerin, senetkarların mövqeyini müdafie edirdiler ki, bunun da ideya esasını Zerdüst qoymusdur. Bu herekatları buddizme, brahmanizme ve s. din ve teriqetlere baglayan tarixçiler böyük yanlıslıga yol verirler.


Dediyimiz kimi, memunun dövründe Fars memurları dövlet islerinde, Fars sair, alim ve kahinleri, ümumiyyetle maq (muq) din xadimleri “Hikmet evi”nde esaslı mövqe qazanmısdılar. Xelife hz.Ömerin redd etdiyi “Xavadaynamak” yeniden erebceye tercüme edilmis, sarayda oxunan kitablar sırasına düsmüsdü. Doqquz cildden ibaret “Zend Akasiya””- “Dinkert” ele bu vaxtlarda yazılmıs, onun müellifi Azer Feriberq “Hikmet evi”nin mübahiselerinde feal istirak eden nüfuzlu alim ve maq dininin ali ruhanisi kimi söhret qazanmısdı.


Zerdüstlik edebiyatından sayılan “Bundahes iritutumlu eser de bu vaxtlar yazılmısdı. Bu eser dünyanın yaranmasından, qedim mifik hökmdarlardan, sasanlı sahlarının birincisinden sonuncusunadek, heyat ve fealiyyetinden behs edirdi. Burada da dine mifik tarix, tarixlesdirilmis mif bir-birine qarısdırılmısdı. Hetta eserde “Irana deymis min-min ziyanlar” baslıgı altında ayrıca bir fesil de vardı. Bu eserde sasanlı sahlarının hamısı teriflenir, onların esl-nesebleri haqda genis behs edilir, sanki sasanlı dövrü yeniden dirçeldilirdi. Haqqında danısdıgımız bu üç kitab- “Xavadaynamak”, “Dinkerd” ve “Bundahes” gelecek nesr ve nezmle yazılmıs sahnamelerin esas qaynaqları oldular.


Quranda hz.pegemberin Meraca getmesi maqlara da öz tersirini göstermis, bu dinin kahinlerinden biri behs etdiyimiz dövrde “Erdavirafname eserini yazaraq, guya maq dininin müqeddessexslerinden olan Erdavirafın da hele lap qedimlerde meraca getdiyini sübut etmeye, maqlara asılamaġa çalısmıdı. Bu iritutumlu eserlerin yazılması, maq dininin yeniden dirçeldilmesine tekidli cehd gösterilmesi, artıq Fars sovinizminin fealiyyeti deyil, Farsların ve ümumiyyetle maqların özünü müdafiesi kimi qiymetlendirilmelidir. Çünki sovinizm hakim xalqa mexsus olur. Bu zaman ise Farslar da, türkler de mehkum xalqlar sırasında idi. Farslar öz müqavimetlerini yalnız yazılı edebiyat-ayrıca olaraq din ve tarixe aid-vasitesi ile gösterirdiler. Bu kitablarda sovinist ruhun qorunub saxlanılması, daha da güclendirilmesini göz önüne alaraq onlar tehlil ve tehqiq edilmelidir.

Sanki yazılı edebiyatdan basqa ele bir gücü olmayan bu eserler Türklere ve Türkiye, islama qarsı son yetmis ilde pehlevilerin ve Fars sovinistlerinin elinde en güclü bir silaha çevrildiler. Bu kitablar 19-cu yüzilden bu günedek “medeniari Farsları, ya da ki, ümumilesdirilmis halda “ari hind-Avropalı” olan “Irandilli” xalqları türklere qarsı qoymaqda Avropa ve Rusiyanın elinde amansız ideoloji bir silaha çevrildi.  Axı hamı çox gözel bilir ki, tarix elmi ideologiyaların esasından ve dayaqlarından biridir. Ele bununla baglı olaraq, bütün 18020-ci yüzillerde önce Avropa, sonra Rusiya ve Fars sovinizmi (ayrıca olaraq bu sonuncu ikisi 20-ci yüzilin 50-80-ci illerinde), yene de önce Osmanlı, Sefevi, Efsar-Nadir, Qacar, Böyük Mogol Türk imperatorluqlarına, sonra da birgelide Türklere ve Türkiye amansız ve intiqamçı hücuma keçerken bu asagıdakıları daha öne çekerek qabagı gösterir, essa diqqeti- hem elmin, hem ideologiyanın, hem de Avropa ve dünyanın diqqetini bunlara yöneltmek üçün deriden qabıqdan çıxır, qızıl, gümüs ve milyardlar xercleyir, yüz minlerle insan aglını bunların üzerinde çalısdırırdı:


1. Hindlilerin din, medeiyet, tarix ve edebiyatı.
2. Irandillilerin din, medeniyet, tarix ve edebiyatı.
3. Farsların din, medeniyet, tarix ve edebiyatı.


Bütün bunlar ise qondarma Hind-Avropa “nezeriye”sinin kökünü teskil etmeli idi. Hind-Avropa “nezeriye”sin de öz növbesinde ilk ada avropaya Hindistan, Efqanıstan, Iran ve Qafqaza yan durmaq, onları “barbar sami, Türk monqol ve çinli tecavüz ve tesirinden qurtarmaq ve qorumaq” üçün haqq qazandırmaga xidmet etmeliydi. Ikinci merhelede bu ölkeler Avropa ile bir bütövlük, birlik halına gelenden sonra dünyanı hind-Avropalı ve qeyri  Hind Avropalı olmaqla iki yere bölmek ve Hind-Avropalı olmaqla iki yere bölmek ve Hind-Avropa xalqlarının dünya agalıgını yaratmaq.


17-ci yüzilden süretle dirçelen, böyüyen, inkisaf eden kapitalizm- imperializmin elinde ideoloji silah olan “Hind-Avropa nezeriyesi” tam 300 il serqle-qerbi (Avropa ile Asiyanı) üz-üze qoydu, böyük qırgınlar, müharibeler töretdi, din, medeniyet, tarix ve edebiyatların qerezli arasdırılması Elmi yanlıs yola yöneltdi. Son 30 ilde avropalılar bu yanlıs yoldan dönseler de, onların mekteblerini qurtarmıs, yaxud Avropa elm (Humanitar elmler nezerde tutulur) mektebinin tesiri (etkisi) altında olan onların hemkarları-Moskva, Peterburq, rus-sovet, Fars, Türk, hind, ereb, yehudim ve s. elmi saxtalasdırmaqda davam edirler.


Fars sovinizmi öz ideoloji hücumunu ve texribatını min illerle sürdürmüsdür. Onun en zeif vaxtı 10-18-ci yüziller olub. Bu o böyük zaman kesiyine tesadüf edir ki, hemen vaxtlar demek olar ki, dünyanı Türkler yöneldirdi. Tarixde Türklerle Farslar qeder bir-biri ile zaman-zaman vurusan, zaman-zaman barıs içinde bir yerde yasayan xalqlar belke de yoxdur. Abbasiler xilafetinde Yaxın Dogulu Türklerle Farslar oxsar duruma düsdüklerinden onların arasındakı reqabet düsmençilik ölçüsüne  qalxmamısdı. Türkler qılıncları, Farslar qelemleri ile xilafete xidmet etmisler. Türkler tarixde ad-san qazanmıs, Farslar Farsizm yaratmıs, onu özünün ideyalarına çevirmisdir.


Harun Residin dövründen Mütesimedek (833-842) xilafetde ereblerden sonra Farslar ikinci yere qalxmıs ara-sıra vezirlikden tutmus bir sıra yüksek dövlet menseblerini ele keçirmisdiler. Mütesimin dövründe durum deyismisdir; Farsların mövqelerine ele bir ciddi  zerbe deymese de, xilafet ordularının nüvesini teskil eden türkler merkezi  hakimiyyetde aparıcı rol oynamaga baslamıslar. Tarixçiler 830-cu illerden 940-cı illere (945-ci ilde Büveyhiler bagdadı tutanadek) qederki dövrü xilafetde “Türk dövrü”, “Türk nüfuzu dövrü” adlandırırlar. Bu dövrde xilafetiqn-imperiyanın bölünmesi davam edir. Türklerin hakim oldugu bir sıra dövletler-Tulun ogulları, Saman ogulları, Sac ogulları, Salar ogulları, Ixsid ogulları ve basqa dövletler yaranır. Bütün xilafet tarixinde bir defe olaraq “Sultan” titulu yaradılır ve dini hakimiyyet xelifede qalır, siyasmi hakimiyyet sultana verilir. Sultanlar türklerden, daha çox herbi qüvvelerin basçılarından teyin edilir. Gerçekde ise bu xelifenin teyinatı deyildi, herbi-siyasi hakimiyyeti ele alan Türk komandanı xelifeni mecbur edirdi ki, ona sultanlıq vermek üçün ferman imzalasın.


Xilafetin erazilerinde yaranan dövletlerin yaradıcıları hemin erazide “emir ve amil” (“Emir”-herbi qüvvelerin basçısı, “amil”-mülki idarenin basçısı) vezifesine birlikde baxan canisinler olurdu. Daha dogrusu bunlar herbi feodollar idiler, merkezi hakimiyyetin zeifliyinden yararlanaraq hakimiyyetlerini müsteqil elan edirdiler.


“Bir ölkeye köle kimi gelen eitürkler çox çekmir ki, o ölkenin agasına çevrilirler” fikri bu dövr üçün xarakterikdir. Afsin, Böyük Buga, Kiçik Buga, Vasif, Atsız, Atamıs, Bayıkbak, Yargüc (Yarqoç), Tulunogulları, Sac ogulları, Ixsidiler, Samanlılar, daha kimler xilafet ordusuna muzdlu, ya da köeli kimi getirilmisdi. Onlar çox çemedi ki, xelifelerin birini taxtdan salıb, o birini oturdur, istedikleri anda ya öldürür, ya da kor edirdiler. Bagdadın meshur “kor xelifeleri”  ifadesi o zamandan yaranmısdır.


Gösterdiyimiz bu “Türk dövründe farslar demek olar ki, böyük çoxluqla müselmanlasdılar. Onlar mövcud sünni Abbasi hakimiyyetine qarsı olan sielerle daha yaxın oldular ve sielik farslar arasında genis yayılmıs teriqet oldu. 930-cu illerde Deylemin Büveyhi emirleri etraf eyaletleri isgal ederek  Azerbaycanın güney eyaletlerini  de öz hakimiyyetleri altına alıb, 945-ci ilde bagdadı tutdular ve xelifeni mecbur etdiler ki, siyasi hakimiyyeti-sultanlıgı onlara versin. Bundan sonra Türkler deyil, deylemiler Büveyhilerin dövründe ictimai-siyasi münasibetlerde bir sıra önemli deyismeler bas verdi. Bunlardan en önemlisi xilafet tarixinde ilk defe hakimiyyetin sünni Abbasilerle sie Büveyhiler arasında bölüsdürülmesi idi. Dini hakimiyet Abbaslı xelifelerin, dünyevi hakimiyet Büveyhi emirlerinin-sultanlarının ixtiyarına keçdi.


Bele bir hadise evveller de basqa bir sekilde bas vermis ve yarımçsıq qalmısdı. Bele ki,xelife Memün atası Harun Residin vesiyetini (bu vesiyete göre, Memundan sonra onun qardası Mütesim xelife olmalı idi) pozaraq, sielerin sekkizinci imamı-basçısı Eli Rizanı özüne veliehd elan etmis ve öz qızını ona ere vermisdi. Hetta xilafetin paytaxtında ve bir çox eyaletlerinde Abbaslıların qara rengli bayraqları endirilmis, yerine sielerin yasıl rengli bayraqları qaldırılmısdı. Qerbde bir tezad yaranmısdı; Xelife sünnü, vehilehd-gelecek xelife sie idi, her ikisine bir yerde xütbe oxunurdu. Ancaq bu hal çox uzun sürmedi, bir neçe ilden sonra Memunun özünün istirakı ile, imam Eli Riza zeherledilib öldürüldü, Memun qardası Mütesimi velihed elan etdi. Bununla da mesele bitmis oldu. Büveyhilerin sultanlıgı dövründe sünnilerle sielerin serikli hakimiyyeti 100 ilden çox daam etdi. Bunun neticesinde xilafetin Iraq da daxil olmaqla bütün dogusunda islam cemiyyeti derin parçalanma keçirdi. Sünni sie ziddiyyetleri böyüdü. Bununla yanası onu da qeyd etmeliyik ki, Büveyhilerden önce Quzey Afrikada Fatimiler sie bayragı altında dövlet yaratmıs, Eglebiler dövletini süqutia ugratmıs, Fatimiler öz dövletlerini “xilafet” elan etmis, sonra 969-cu ilde Misiri tutaraq Qahire seherinin esasını qoymu, oranı yeni xilafetin paytaxtı etmisler.


Büveyhiler xilafetin adını deyisdirmeyerek, siyasi hakimiyyetle qenaetlendiler. Onlar ara-sıra din islerine de müdaxile edirdiler. Yene de xilafet tarixinde ilk defe olaraq Büveyhilerin müdaxilesi neticesinde ezanda ve sehadetde “Eshedu enna la ilahe Illallah, esedu enna muhammeden resulallah”-dan sonra “eshedu enna Eliyyen veliyullah” oxunmaga baslandı. Yeri gelmisken gösterek ki, ezanda ve sehadetde “eshedu enna Eliyyen veliyullah” Büveyhilerin hakimiyyeti devrilenden sonra legv, qadagan edildi. Yalnız Sah Ismayılın Sahlıgı dövründe (1501-1524) onun gösterisi ile yeniden ezana ve sehadete salındı.


Büveyhilerin siyasetinden bu mena çsıxırdı ki, xelifeler hz. Peygemberin xelifeleri-davamçılarıdır, onlar din rhberi olmalı, hz. Eli ise Allahın yer üzünde “valisi-vilayet, hakimiyyet sahibidir, onun davamçıları sielerin basçısı siyasi, dünyevi hakimiyyete rehberlik etmelidirler. Bu dövrü farsların, Azerbaycan türklerinin, iraqlıların, teberistanlıların, deylemlilerin, xorasanlıların daha çox sielesme dövrü kimi qiymetlendirmek olar. Maq dinin tamamile itiren bu eyalet ve ölkelerin xalqları sieliyi özlerine hakim sünnülüye qarsı ideya dayagı seçdiler. Insanların inancından daha çox siyasi maraqları bunu diqte edirdi.


Büveyhilerin siyasi hakimiyeti xilafetin merkez ve eyaletlerinde farsları sieliyin öncül, aparıcı qüvvesine çevirdi. Daha dogrusu farslar sielityi özlerine yeni bir ideologiya kimi qebul etdiler, ancaq öz keçmis mifik maqçılıqlarından da tam el çekmediler, yeri geldikce, sieliyi de arasıra mifiklesdirdiler, efsanelesdirdiler, esatirlesdirdiler, hetta efsunlasdırdılar. Sielik farsların elinde ereb agalıgına qarsı bir siyasi alete çevrildi. Ancaq bu silah özünü her yerde dogrultmurdu. Bele ki, farsların özleri uzun müddet bir neçe din ve teriqete bölünmüs halda qalırdılar. Onlardan bir qismi xiristian, bir qismi maq, hetta yehudi dinine inananlar var idi. Sünnü farslar da az deyildi. Tarixçiler birge fikirdedirler ki, sieliyin fars xalqı arasında helleedici qelebesi Sefeviler imperiyası zamanında basa çatıbdır, yeni 16-cı yüzilde.


Bir hessas nöqteni de qeyd edek ki, sielik Abbasiler imperyasının merkezinden Xorazme dek erazide 12-ci yüziledek din-teriqet mefkuresinden  daha çox, ictimai-siyasi, sosial edalet ugrunda mübarizede dini örtük xarakteri dasımıs, 12-ci yüzilden dini ideya kimi tekmillesmisdi. O zamandan sielik sufilikle daha çox çuglasmıs, dini-felsefi mahiyet qazanmısdır. 7-16-cı yüzillerde sünnü-sie ixtilafı neticesinde ferq qoyulmadan ereble, ereb, farsla-fars, Türkle-Türk bir-birini qırırdı. 16-cı yüzilden sonra bu qırgın esasen Türkler arasında gedirdi. Burada sie Sefevi imperiyası  esas qızısdırıcı faktor olsa da, Osmanlı imperatorlugu ve özbek xanları da onlardan geri qalmır, sünnü-sie ixtilafından her biri öz hakimiyet ehtiraslarından öteri istedikleri yozumda istifade edirdiler. Tam inamla ve yeqinlikle deyirik ki, 16-19-cu yüzillerde sünni-sie didismeleri, çeynesmeleri neticesinde yalnız ve yalnız türkler bir-birine saldırmıs, Türkler bir-birini qırmıs, birgelikde Türk milleti felaketlere düsmüs, gücünü yırpatmıs, gücsüz duruma düsmüs, sonucda düsmenlerine yem olmusdur. Bunda ise Fars sovinizminin, Britaniya, Fransa, Rusiya imperatorluqları, Venetsiya, Genuya, ereb dövletleri esas qızısdırıcı, töredici fealiyet göstermis, heresi öz isteyi üzre faydalanmısdı.

Ona göre de türkler bu gün onu parçalayan, bir-birine düsmen eden sünnü-sie ixtilafına yol vermemeli, onu içden ve dısdan körekleyenlere  zamanında cavab vermeli, ali milli ve demokratik süuru ortaya qoyub, bütün gücünü birlik ve beraberliyi saglam temeller üzerinde qurmaga yöneltmelidir.


Bundan önce göstermisdik ki, 945-955-ci illerde Büveyhiler dövründe Deylemde, Xorasanda, Farsda, Azerbaycanın güneyinde, Iraqda sielik canlanmaga, yeniden dirçelib yayılmaga baslamısdı. Esl heqiqetde de Abbasi xilafeti nin hakimiyeti de yalnız bu ölkeler üzerinde qalmısdı, ictimai-siyasi, iqtisadi, elmi münasibetler Azerbaycan-Parsa-Xorasan-Xorezm xettinde merkezlesirdi. Buna göre de Abbasi-Bagdad xilafetinde ereb etnosunun nüfuzu sıfıra enmis helledici mövqe türk ve Fars etnosunun eline keçmisdi. Bununla yanası ereb dili artıq Türk ve Fars dillerini bir künce sıxmıs, inkisaf ederek o dövrün beynelxalq dili olmusdur. 8-10-cu yzillerde erbdilli Türk ve Fars poyeziyası, edebiyatı yaranmıs, eslen fars olan edib, sair, alim ve din xadimleri erebce yazıb yaratmıslar. Büveyhiler hakimiyete gelenden bir qeder sonra farsdilli edebiyat yaranmaga basladı. Bu dövrecen pehlevi dilinde yazan parslar bundan sonra farsca (ya da derice) yazan farslara çevrildiler. Ancaq 12-ci yüziledek hele de maq (muq) ibadet evlerinde pehlevice kitablar yazılırdı.

10-cu yüzilin ortalarından fars dilinde ilkin olaraq poeziya ve bedii nesr nümuneleri yaranır. 10-cu yüzilin sonu 11-ci yüzilin birinci rübünde fars dilinde Firdovsinin yazdıgı “Sahname” yeni fars dilinin ilkin en böyük abidesidir. Arasdırıcıların fikrine göre, 90 il yasamıs Firdovsi bu eseri 30 ile yazmısdır. Önce de dediyimiz kimi bu eser yalnız Firdovsinin memeyinin neticesi deyil. “Sahname”nin baslangıcında Firdovsinin özünün etirafına göre onun eline ayrı-ayrı bes müellifin “Sahname”leri yetismisdi, hetta onların biri pehlevice yazılmısdı. Bunları göstermekde meqsedimiz bu fikri bir daha vurgulamaqdır ki, Firdovsinin “Sahname”si bir neçe yüz il boyu onlarla pars sair, efsaneçi (esatirçi), kahin ve ravilerinin eserlerinin böyük bir ustalıqla sintezli toplusudur ve deye bilerik ki, Firdovsiyedek fars ruhunun, menliyinin, heyat idealının min illik dasıyıcısı, güzgüsüdür. Bu “bir neçe yüz ile yaranmıs kitab” farsizm (panfarsizm) ve iranofilizmin (panfarsizmin) temel ve evezedilmez abidesidir.


Firdovsinin “Sahname”si yüz illerde davam eden kollektiv emeyin mehsuludur. Onun dünya bedii edebiyyatında önemli bir yeri vardırv e bütün dünyada tanınmıs bir edebiyat abidesidir. Onu da qeyd edek ki, bütün dünya xalqlarının edebiyatı bele bir yaradıcılıq yolu keçmis, her xalq zaman-zaman inandıgı eski esatirleri, mifleri dastanlasdırmıs, sonralar bu yazıları dastanlara keçirmis, kitab halına salmıslar. Bu cür dastan abideleri beser medeniyetinin ölmez incileri sayılır, her bir xalq hemen abidelerden haqlı olaraq qürur duyur. Fars xalqının da “Sahname” ile fexr etmeye haqqı vardır. Baxmayaraq ki, “Sahname”nin müellifi vardır, ancaq bu abideni fars xalqının yaradıcılıgı kimi qiymetlendirmek lazımdır. Biz de bu abideye bir edebiyat ve medeniyet nümunesi kimi hörmetle yanasırıq, ancaq bela burasındadır ki, bir sıra panfarsist ve paniranist avropa, Peterburq, Moskva, tehran, Bakı ve Düsenbe alimleri daha çox son 60 ilde bu “sahname”ni bilikler deryası, “kitablar sahı”, “okean”, “aysberq” daha ne daha ne kimi, en qorxulusu ise “qiymetli evezedilmez tarixi menbe” kimi qiymetlendirib, terif ve teblig edirler ve fars sovinizmi bu eserden bir silah kimi istifade ederek, xüsusen de savadsız ve azsavadlı Iran camaatı arasında insanların düsüncelerini sovinizm zeheri ile zeherleyir, “sahperestlik” mefkuresi cemiyetde bir ideala çevrilir ve diktatura üçün esaslı zemin yaranır. Cemiyet diktatorlar dogur, diktator arzulayan ve dogan cemiyet öz-özünü iflic edir! Ele bunun sonuncunda da “Iran” adlanan “qeyri-müeyyen hüdudlu” bir yerde ve ya erazide hökmdarlıq eden sahlar sanki  “diktator” sözü yetmirmis kimi “despot” adı ile anılmıslar.


Ele bu gün de “Iran” da  despotizmin müeyyen yönleri qalmaqdadır. Buna göre de “Iran””da insanlar min illerdir ki,  “edaletli sah” axtarır, tapa bilmir ki, bilmir. Despot nedir, kimdir sualına dünya hemise Iran sahlarını en tutarlı nümune göstermisdir. F.Engelsin Rusiya haqda bele bir fikri var: “Ingilisler orta çaglarda parlament-meclis ugrunda mübarize aparırdılarsa, Rusiyada 19-cu yüzilde edaletli çar axtarırdılar”. Engels bunu Rusiyanın geride qalmasına birmisal olaraq göstermisdi. Eyni ile bu fikri indiki bir sıra Asiya, Afrika ölkeleri üçün, o cümleden Iran üçün söylemek olar. Ancaq Iran cemiyeti edaletli sah axtardıgı, ara-sıra meclise de bas vurdugu halda fars sovinizmi öz agalıgını qoruyub saxlamaq, Türkleri, belucları, kürtleri, erebleri, hetta fars xalqının özünü ezab ve isgenceler altında tutaraq harın-qarın heyat sürmek üçün  diktator, despot axtarır. Onun bu arzusunu, daha dogrusu idealını bir müddet Pehleviler temin etdiler. Ele bir zaman geldi ki, pehleviler de fars sovinizminin idealının müeyyen teleblerine cavab vere bilmedi; dünyevi hakimiyyet pehlevilerde olsa da, dini hakimiyyet onların elinden çıxmısdı. Fars sovinizmi çevik bir manevr etdi: dini ve dünyevi hakimiyyeti bir elde toplayan “imamlıq qurulusu” yaradıldı.  Dini ve dünyevi (siyasi) hakimiyet “imam” Xomeyninin elinde cemlesdi.

O, hakimi-mütleq oldu, sahperestlik imamperestlikle evez edildi. Sie teriqetinin, ayrıca olaraq da, on iki imamlıgın (isna asayire) Ceferiye mezhebinin tarixinde görünmemis bir ziddiyet, avropa termini ile desek paradoks yaranır; teriqetin telimine göre on ikinci imamın yerde, insanlar arasında kömekçisi imam naibleri, müctehidler (teleffüzde: müsteyidler) imamın yolunu yürüdenlerdir. Düz 1120 ildir ki, (yeni on ikinci imam Mehemmed Mehdi 877-ci ilde qeyb olandan), on iki imamiler bu eqideye sadiq qalmıslar. Ancaq “Iran”da sielik birden-bire sanki, ugursuzmu ugurlumu bir çevrilis etdi ve Xomeyni “imam” elan edildi. Fars sovinizmi sie teriqetinin ehkamlarını tepikleri altına aldı. On iki imamçıların telimine ve inancına göre immalıq yalnız ve yalnız ata immadan ogula irsen keçmelidir. On ikinci imam qeybdedir,  özü qeyb olanda usaq idi, evlenmemisdi, övladı yoxdur, hem de sagdır ve qeybdedir. Demeli ona immalıqda varis ola bilmez. bes onda Xomeyni aradan “imam” oldu. Bezi din xadimleri ve ya din alimleri deyirler ki, Xomeyniye aid edilen imamlıq eslinde yeni dini rehber demekdir. Xeyr, yox, cenablar, besdir bu yazıq “Iran” camaatını çasdırıb ele saldınız! Sielikde “imam” sözünü siz deyen kimi erebdilinde menaları: “Basçı, “qabaqda, önde duran”, “komandan”, “qabaqcıl”, “rehber” menaları deyil, yalnız bir menası qebul edilir ki, onun da izahı qısaca beledir: imam hz. Peygemberden sonra islam ümmetinin qanuni (seri) dini ve dünyevi rehberidir, tanrının beyenisi ile olur, Imam Eliden basqa, bütün immaların ceddi- babası Hz.Peygemberdir ve ona göre de imamlar peygemberin qızı Imam Elinin xanımı Fatimenin övladları olmalıdır (On iki imamçılar Hz.Elinin basqa xanımından olan oglu Mehemmed Henefini, mehz bu fikri esasalaraq, imam qebul etmirler).


On ikinci Imam Mehemmed Mehdi daim var oldugu ve belke de qiyamet günü zühr edeceyi üçün kimse imameti menimseye ve varis ola bilmez. Bes nece olmusdur ki, “Iran” da immalar zühur edir ve hetta birisine “imamulazam” (“Böyük imam”-herfen ezemetli imam) adı da verilir. Hay seni farsizm! Min illerdir, ne qalmadı bu vamlasdırdıgın müselmanların basına getirmemis olasan! Bu gün fars sovinist elitası esasen iki yere bölünüb: imamperestler ve sahperestler. Islam dini qebul edilenden bu günedek fars elitası sahla (sah, xelife, sultan ve s.) imam arasında manevr etmisdir. Sefeviler dövründe çox maraqlı bir hadise buna misaldır. Esasen dini inancı, ayrıca da sielik teriqetini üstün tutan Sah Ismayılın dövründe (1501-1524) Türk elitası-ayrı-ayrı tayfa elitası bir araya getirilir ve “qızılbas” adlanır, yeni on iki imam yolunda mübarizler, ya da imamseverler.


Sah Ismayıldan 63 il sonra hakimiyete gelen onun nevesi Sah Abbas (1587-1629) farsların tesiri altında oldgundan Türk elitasını öz etrafından uzaqlasdırmıs, qızılbasları tam qıraga qoymus, qızılbasların bir hissesi ile yene de basqa türk tayfa gencleri ve elitasını birlesdirerek, yeni herbi-feodal birliyi yaratmıs ve onun adını “sahsevenler” qoymusdu. Bir daha tekrar etmeyi gerekli bilirem ki, fars sovinizminin, farsizmin, paniranizmin tesirine en çox düsen ve onlara en çox xidmet eden ve onların qurbanı olan Azerbaycan türkleriyik! Indi yene de “Sahname”nin esasında miflerin tarixilesdirilmesi ve “Iran” sahlarının miflesdirilmesi, farsların sahsevenliyinin bezi xetlerine göz yetirek.


Firdovsinin yetkinlesib “sahnameni yazdıgı dövrde dediyimiz kimi Büveyhiler bagdadda siyasi hakimiyyetin basçısı-sultan oldular, xilafetin ucqar dogusunda- Güney türkistanda 10-cu yüzilin 60-cı ilerinde Qezneviler dövleti yarandı. Bu dövlet de Abbasilerin dini hakismiyyetini qebul edib xilafeti ali hakimiyyet kimi tanıdıgı (bu formal xarakter dasıyırdı) halda tam müsteqil Türk dövleti idi ve Büveyhileri tanımır onlara qarsı mübarize aparırdı. Dövletin banisi Alptekin (962-963), onu formalasdıran Sebuktekin (977-997) olmuslar. 998-ci ilde hakimiyete keçen sultan mahmud Qeznevinin (998-1030) hakimiyeti dövründe Qezneviler Efqanıstan, Xorezm, Xorasan, Quzey Hindistan, Orta Asiyanın bir sıra vilayetlerini isgal etdiler. Bundan sonra qeribe bir hadise bas verdi: Sonuncu Büveyhi sultanları sünnülüyü qebul etdiler.


Sultan Mahmud qatı sünnü teessübkesi idi, hetta qermetilere qarsı dözülmez oldugu halda sie Firdovsiye mehribanlıq gösterib onu saraya aldı ve “Sahname”ni yazmagı tapsırdı. Firdovsi hele saraya gelmemisden önce ona öz yazdıqlarını da verib ve her cür yardım eden adamı bele xatırlayır:
Deyirdi: Yazarsan “Sahname”ni
Çalıs sahlara çatdır o töhfeni


Ancaq Firdovsi hele ki, bu eseri yazmır. Sultan mahmud sarayına sairleri toplayır. Biruni kimi dahi bir alim de Sultanın sevgisini qazanıb, onun sexaveti ile böyük elmi arasdırmalar aparır, resedxana yaradır. Sultan hemin dövrde artıq söhret tapmıs Ibn Sinanı da axtartdırıb saraya aparmaq isteyir, ancaq nedense Ibn Sina imtina edib, Qezneviler dövletinin erazisinden çıxır. Onu teqib etdikce, o, Fars eyaletine, oradan da Azerbaycana-Hemedana gelir.


Mahmud Qeznevi tarixde elmin, sairlerin, medeniyet xadimlerinin hamisi kimi tanınır. Biliye çox böyük qiymet verib, ona qızıl xercleyen Mahmudun özü yüksek savadlı bir hökmdardı, yaxın qohum ve övladları o dövrün yüksek tehsiline yiyelenmisdiler, bacısı Quranı ezber bilirdi. Mahmud Qeznevinin elme, medeniyete, edebiyata olan regbeti ve sevgisi görünür Firdovsini “Sahname”ni yazmaga daha da heveslendirir:


Dedim:- Indi, artıq olar söz demek.
Sair: Men indi bir ölmez eser baslaram
Ürekden böyük sahı alqıslaram.


-deye “Sultan mahmudun vezfine” keçir ve vvezfden sonra birbasa “Keyumers baslıgı altında “dünyanın ilk sahı, hem de sahensahı (padsahı)” Keyumersden danısır ve Firdovsinin sersem uydurmalar üzerinde durdugu “Sahname” bele baslayır:


Ata söylemis ogluna bir xeber,
Gezir dileri, keçse de eserler.


Bele qebul edek ki, Firdovsi onun dövründe farslar arasında yasayan, özü demisken “dilleri gezen” bir dastan, ya da nagıl esitmisdir. Ancaq Firdovsi onu nece tarixilesdirir ve hemin beytin dalınca yazır:


Cahanda kim ilkin olub hökmdar,
Böyükler ona gösterib etibar
Qedim dövr tarixin izleyen
Böyük sahlar haqqında dastan deyen
Demis: Sah birinci Keyumers idi
Basa tac qoyub “padisaham” dedi.
Sonra “qedim dövr tarixini izleyen”in dili ile bele davam edir:
Keymures olunca cahanda aga,
Köçrdü büsatını yüksek daga.
Qoyub taxtını dag basında esas,
Düsündü: gerek el geyinsin libas
Peleng övladı, elden etdi deri
Geyindi zeri sah o günden beri
Adamlar heves gösterib paltara
Qenim oldular vehsi hayvanlara
Tapıldı geyim, sonra da el tamam
Sikarın etinden bisirdi taam.
……..
Onu sah yaratmısdı perverdigar
Vardı üzünde saha xas vüqar.


Firdovsinin cevengiyatından bele belli olur ki, “Basa tac qoyub, padisaham” deyen Keyumers özü de, xalqı da hele lüt iken, paltar ne oldugunu bilmedikleri halda, tac var imis, xalq bir qanmaz sürüdür, onlara ne yeyib, ne geymeyi padisah öyredir. Men tarixçi üçün “Sahname”ni oxumagı en böyük ezab sayıram. Oxucu da sorusa biler ki, özünü bu ezaba saldıgın yetmez, bizi oraya niye sürükleyirsen.


Eziz oxucu,  birincisi, savadsız ve az savadlı insanları aldanmaga qoymamaq, yalanların-palanların ayaq tutub yerimesinin qarsısını almaq, insanlara gerçekliyi çatdırmaq, ilk növbede alimlerin öz vicdanları ve tanrı qarsısında borcudur. Ikincisi, yalanlar gerçeklik adı ile meydan oxuyanda insanlar belaya düçar olurlar. Mifler, efsaneler, esatirler, nagıllar da gerçek tarix adından danısanda yalançı, küt, avara, lovga, gopçu, daha qorxulu, cahil bir toplum yaranır. Hz. Mehemmed (s.a.s.) islamdan qabaqkı dövrü Erebistanın “cahilliye dövrü  adlandırmıs ve bunu da demisdir ki, “müselmanın da cahilinden qorunun!”.


Böyük türk filosofu (sufi), arifi, Seyxler seyxi Ömer Sühreverdi (1145-1234) “El-vesaye” (Vesiyetler) adlı eserinde ogluna (eyni zamanda müridlerine) müracietle yazır: “Ey ogul, sufilerin cahilinden olma”!” Beli peygemberler, dahiler cahillerden dad-aman etmisler. Üçüncüsü, mütleq monarx, mütleq hakim-sah, sahensah, kral ve s. qurulusu daim diktator ve despotlar dogurur. Mütleq hökmdarı terifleye-terifleye, yarımallah derecesine qaldıra-qaldıra edaletli sah, kral axtarmaq qeder sersem düsünce ola bilmez. zeddiyetler-ziddiyeti, paradokslar paradoksu edaletli diktator axtaran toplum! Bu düsünceye tapılan toplum cahil toplum olur ve bu toplumu her zaman böyük facieler gözleyir. Dördüncüsü, uzun iller yasadıgım elmi, medeni, ictimai mühitde çox insana-telebe, edebiyat ve deqiq elm üzre alimler, hetta memarlıq üzre akademik, fizika üzre doktor ve bezi sairler Firdovsini "dünyanın da neheng dahi kimi qebul etmesini” esas götürerek, onun “Sahname”sini az qala müqeddes kitablar sırasında sayır, yazdıqlarını dogma kimi qebul edir, mübahise açan bizim kimilere nifret ve hiddetle baxırdılar ve çox zaman deyirdiler “Firdovsi dünya terefinden qebul edilmis dahidir, bes sen kimsen”.

Heç cür anlatmaq olmur ki, dahiler qerezli olanda en qorxulu insana çevrilirler. Besincisi, sovet tarixsünaslıq elminde 30-cu illerde Stalinin gösterisine esasen bir Türk düsmençiliyi baslamısdı. Yuxarıdan tapsırılmısdı ne cür olursa, olsun sovet alimleri sübut etmelidirler ki, sovet erazisinde ta eski çaglardan bu günedek türkler yasamayıb, bu erazide yasayan türkler sonradan türklesibler, onlar uzaq keçmisde hind-avropa xalqları olublar. Ele bu tezis gösterisle baglı Moskva alimleri bu son illeredek, daha dogrusu sovet ittifaqı dagılanadek saysız-hesabsız eserler yazaraq müxtelif türk toplumlarını hind-avropalı ve monqoloidlere aid etdiler. Turanlıları ise “Irandilli” kimi qeleme verdiler. Onlar buna qaynaq olaraq “Sahname”ni gösterir ordakı bu parçanı misal çekirdiler; Firdovsi yazır ki, Iran sahı Feridun dünyanı üç oglu arasında böldü ve Iran hüdudlarından baslamıs Çin de daxil olmaqla böyük bir eraziye oglu Turu sah teyin etdi,  onun ölkeçi turan oldu, Özüne de “Turansah” deyildi. Belli oldugu kimi eserde bir qeder sonra Iran-Turan müharibeleri baslayır. Bunu dayanan sovet alimleri sübut emeye çalsırdılar ki, Tur Iran sahının ogludur, demeli turanlıların kökü iranlıdır ve Irana qarsı çıxan turanlılar da irandilli arilerdir.


Her hansı bir alimin buna qarsı çıxmaga, turanlıların kökden Türk olmasını söylemeye haqqı yox idi. Bu fikirde olanlara “pantürkist”, “Turanist” adını qoyub hebs edirdiler. Hetta Türkoloq rus alimi akademik Qordilyevskini bir neçe defe pantürkizmde ittiham etmisler, o çox çetinlikle dostlarının kömeyi sayesinde mehkemeden canını qurtara bilmisdi. Bir daha xatırladaq ki, “Sahname” ve bu sepkili eserler yetkin toplum üçün qorxulu deyil. Yetkin toplum bu tip eserlere efsane, nagıl kimi baxır, bir növ eylence sayır. Ancaq yetkinlesmemis, bitkinlesmemis, gerçek elme sarılmamıs toplum üçün bu tip kitablar, “abide”ler tiryekidir.


Firdovsiye göre (hem de farsizme göre) Keyumersin tek oglu Siyamek öldürülür, Siyamekin de bir oglu qalır, adı Huseng. Keyumers ölenden sonra Huseng sah olur. Huseng:


O gün ki, qedem qoydu sah textıne,
Dedi:- men saham siz reiyyet mene,
Mene yeddi ölke getirmis penah,
Menem aleme hökm eden padisah.
Böyük Tanrı yar oldu çaldım zefer,
Cahan xalqı menden edalet görer.


Husenge yeddi iqlim, yeni bütün dünya tabe idi, o tek Tanrı tanıyırdı, dünya xalqlarına edaletini gösterir, beseriyete ilk defe odu kesf edib, su arxları çekdirmeyi o öyroenib, qoyun, ulaq ve inek saxlamagı o, insanlara basa salıb, xezlerle o, insanları geyindirib ve:
Bütün xalqa azuqe çatsın deye,
Özü basladı ekmeye, bismeye.


Boyha-boy cefengiyat yıgını. Aglı saglam oxucu deye biler ki, ne olsun sairdi de deyib, deyib. Bilmirsen ki, Quranda yazılıb: “Sairlere (geldikce) onları izleyenler (sözlerine qulaq arxasınca gedenler) sapqınlardır. Görmürsenmi onlar her vadide sasqın dolasırlar. Axı onlar bir söz deyirler, basqa is görürler”. (26. Sure. “Sairler” suresi, aye: 224,225,226) Döne-döne deyirem ki, “Sahname” yetkin Oxucu yetkin toplum üçün sadece efsane ve nagıllar toplusudur. Ancaq savadsız, tarixden xeberi olmayan basqa sahenin alimi bele, haradan bilsin ki, Huseng özü de mifikdir, onun haqqında yazılanlar da mifdir, axı “dahi”, “sairler sairi”, “sairler peygemberi” Firdovsi Huseng haqda deyir ki,
Çalısdı, yaratdı, yedi, payladı
Köçüb getdi, tarixde qaldı adı.


Bunu oxuyan, ya da esiden lap deyek ki, akademik-fizik, akademik, filoloq haradan bilsin ki, “dahi” Firdovsi yalan yazıbdır. Onlar bele qebul edirler ki, yeqin tarixde “Iran”ın bu adda hökmdarları olubdur, sadece biz bilmirik. “Sahname”ni oxuyarken ister-istemez öz-özüne düsünürsen: “Usaqlar üçün padisah nagılları”. Husengin oglu Tehmures sah olanda, xalqa yundan geyim hazırlamagı öyredir, xalça, palaz düzeldir, atı, esseyi ram edir, tazını, tulanı ilk defe ehillesdirir, onlardan xeyir götürür, qırgını, sahini el el qusu edir, toyugu, xoruzu tutub, getirib xalqa  verir ve deyir: “Toyuq saxlayan xalqın artar varı”. Beser üçün vehsi heyvanları ilk defe ehillesdiren sah Tehmures:

Ele xeyirxah oldu ki, hökmdar,
Büründü xuda nuruna asikar.
Gedib tutdu efsunla Ehrimeni,
Minib at kimi hiyleger düsmeni,
Beline yeher qoydu xeyli zaman,
Çapıb dördnala alemi, hökmran.


Buradan göründüyü teki “Allah nuruna asikar bürünmüs”, ilahi güce çuglasmıs, bir peygembere çevrilmisdi. Yaxud islam peygemberine ve birinci imama (“Onlar bir Allah nurundan yaranmıs iki qösdür”, yaxud “Her ikisi Allah terefinden ilahi nura qerq edilmislerdir”) tanrı verdiyini çox-çox uzaq keçmisde fars hökmdarı Tehmurese vermisdi. Tehmures de bundan güc alır, efsunu güclenir ve “efsunla Ehrimeni (bir az Seytana oxsar, ancaq ondan da güclü ser qüvveni) tutur ve minir”, o, divleri esir alır, onlardan yazı ve bilik öyrenir, divler ona otuz dil, o cümleden ereb, pehlevi, sogd, çin, rum, deri dillerini öyredir.


Çatınca ecel, köçdü, getdi o da,
Yasar zehmetinin barı dünyada.


Yalana ve tanıdıgın yalançıya sual vermeyin özü gülüncdür. Ancaq özünü saxlaya bilmeyib sormaq isteyirsen: “Ecaba, göresen “Keyan texti”nin yaradıcıları bu parslar niye öz dogma dilleri olan pehleviceni ve diriceni bilmirlermis ve onları divlerden öyrenibler”.


Firdovsinin özünden evvelki pars (pehlevi) nagılçıları, dastançıları ile birlikde Tehmuresden sonra Keyan taxtına onun oglu Cemsidi oturdurlar. Cemsid, ne Cemsid:


Cahanda çekildi serefle adı,
Onunla Keyan taxtı da parladı…
Dedi:- Haqqın imdadı ile bu dem,
Sizin sahınız, hem de bir möbidem…
Demir oldu tedbiri ile xemir,
Debliqe, zireh, sinebend, bir de tir
Qılınc, nize, zubin, möhkem siper
Qalıbdır cahanda o sahdan eser.
Bu isde emek serf edib elli il
Neler keçf edib xalqa pünhan deyil.


Belli olur ki, parsların axtardıgı, arzuladıgı hakimi-mütleq (hem sahensah, hem de eyni zamanda möbiden-möbid titulunu dasıyan, siyasi hakimiyyet dini hakimiyeti bir elde toplayan adam) birinci Cemsid olmusdur. O, ibadete hedden artıq meyli olan Katuzileri xalqdan ayırır:


Ayırdı camaat içinden tamam,
Dedi:- abide, olmalı dag meqam
Ibadet edib xaliqe her zaman
Ömr istesinler saha Tanrıdan.


Yene, hemin telim, hemen meslek: tanrıya xidmetde meqsed “saha ömr istemekdir”, dini inac bir vasitedir. Cemsid uzun ömr sürür, daha neleri kesf etmir, saymaqla qurtarmaz. Bütün müskülleri hell edenden sonra:


Bütün isleri qurtarıb bu sayaq,
O, basdı göye yerden ayaq.
Qayıtdırdı bir taxt Keyan taxtı tek,
Ona verdi gövherler ile bezek.
Alıb çiynine div onu her zaman,
Göye qaldırar, istese hökmran.
O textin içinde böyük hökmdar,
Fezada günes tek tutardı qerar.


Cemsid fars (parsa) sahperestliyinin, sahçılıgın ideal nümayendesidir. Cahil toplum bele bir edaletli despot-mütleq hakim axtarır. Bu mütleq monarx sahlar axı padisahdır, mübidlermöbididir, bir sıra varlıqların yaradıcısıdır, istediyi vaxt göye çekilir, yarımallahdır. Firdovsi Novruz bayramını da Cemsidin adı ile baglayır ve deyir:


Bele sanlı bayram neçe var
Qalıbdır o sahdan bize yadigar.


Yene de mifik sah Novruz bayramı ile elaqelendirib tarixilesdirir. Ele buna göre de sovet tarixçileri ve edebiyatçıları Cemsidin adı gelende ças-bas qalır, bele yazırlar: “Cemsid-yarı efsanevi, yarı tarixi Iran sahı”. Bundan öncelerde göstermisdik ki, parsa (yunanca: Persepolis) seherinin esası 1-ci Daranın hakimiyeti illerinde qoyulub. Qedim farslar (parslar) bu sehere “Parsa” deyirdiler. 9-10-cu yüzillikde yeni farslar ona “Texti-Cemsid” adını verdiler. Firdovsi de bu seheri Cemsidin adı ile baglayır ve ona “Texti-Cemsid” deyir. Firdovsiye bu seheri Musa peygemberden bir neçe min il qabaq sah olmus Cemsid tikdirmis, o da bina tikmeyi divlerden öyrenmisdi ve seherlerin salınmasına divler de çalısırdılar. Firdovsi Musa peygemberin adını burada birbasa çekmir. Cemsid yeddi yüz il ömr edir, ondan sonra Zöhhak min il padisahlıq edir. Sonra Feridun, sonra Menuçehr sah olur. Menuçehr oglu, hem de varisi Nuzere deyir:


Yeni hakimi gözler indi cahan
O Musadır, olmus resuli-zaman.


“Sahnameden tez-tez belli olur ki, Firdovsi tarixi ve cografiyanı bilmirmis. O, Musa peygember haqqında Menuçehrin dili ile deyir:


Yaxınlarda bas qaldırar, o, serqden,
Ona pis göz ile, çalıs baxma sen.
Onun dini haqq dinidir, et qebul,
Ne peymanı varsa, ona tabe ol!


Orta mekteb sagirdi de bilir ki, Israil, Misir, Roma Fars ölkesinden qerbdedir, serqde deyil. Firdovsi bu ölkelere “Serq” deyir.Bu bir bend serden ilk baxısda bele görünür ki, museviliyin timsalında Firdovsi tektanrılıgı teblig etmek isteyi r. Eslinde o, museviliyin tarixi gerçekliyinden yararlanaraq, uydurmasının gözüne heqiqet qatıb, fars padisahı Menuçehri nebi (gelecekden xeber veren) peygemberlere xas seciye danısan sah kimi qeleme vermeye ciddi cehd gösterir. Bununla da özünün düzeltdiyi nagıla tarix donu geydirmeye çalısır.


Firdovsiye göre Cemsidden sonra Keyan taxtına zalım Zöhhak sahib olur. O, ereb hökmdarı idi, iranlıların xahisi ve tesviqi ile onlara sah oldu. Çox genis yayılmıs bir esatire göre onun her çiyninde bir ilan “bitmisdi”. O ilanları sah insan beyni ile yemleyirdi. Her gün iki gencin bası kesilir, beyinleri bisirilib ilanlara yedirilir. Firdovsi yazır ki, “iki sahzade”- Ermayil ve Kemayıl sözü bir yere qoyub:


Dediler: Yadelli elinden aman
Olub zülmden xalqın alı yaman.


Onlar “yazıq xalqa belke kömek göstermek” üçün özlerini Zöhhaka “asbaz” (asbisiren) kimi teqdim edirler. Zöhhak onları qebul edir ve ilanlara beyin bisirmek isi de onlara tapsırılır. “Bu iki xeyirxahodlana-odlana, elleri varmadan özlerine qardas bildiyi ve sahın derbarlarının metexe getirdiyi iki genc yurddaslarını alır, birinin basını kesib, beynine bir qoyun beyni qatıb bisirir, o biri genci buraxıb deyirdiler: seherden uzaqlas. Belelikle ilanlar insan ve qoyun beyninin qatısıgı ile  yemlenir ve iki yüz günde iki yüz genc ölümden qurtarılır. Onların her birine bir neçe qoyun verib daglara, çöllere gönderirler. Dediyimiz kimi bu mif-nagıl çox dastan ve hetta tarix kitablarında özüne yer tapıbdır, onu çox insan bilir ve olsa-olsa zalımlıgın, qeddarlıgın en iyrenc nümunesini gösteren nagıl sayır. Ancaq Firdovsi bu mifi gerçeklesdirmek üçün ona basqa netice vurur ve hemen iki yüz genc haqda yazır:


Gedib tutdular dagda onlar qerar,
Seherden uzaqda mekan saldılar.
Bu kürdler ki, var, onların neslidir,
Bütün ömrü dagda keçir, bellidir.


Serhe ehtiyac yoxdur; “Dahi”, “sairler peygemberi” Firdovsinin bir mifi bu üsulla “tarixilesdirmesi”nin savadsız, hetta az savadlı toplum üçün nece zererli ve qorxulu oldugu göz qabagındadır.


Firdovsiye göre dünyaya padisah olan bütün Keyan nesline-sahlara, sahensahlara, sahzadelere ve bu neslin her ferdine Yaradandan ilahi nur, ilahi vergi verilmisdir. Bunlar yalnız Keyan nesline verildiyinden Firdovsi onu “ferri-Kayan” adlandırır. Yaradıcıya xas ferri olan Feridun dünyanı üç oglu-Selm, tur ve Iyrec arasında bölüsdürür, bir çox zaman keçenden sonra Feridun qocalır, ogulları arasında merkezi Iran hakimiyyeti üstünde mübarize baslayır ve bununla da bitib tükenmeyen Iran-Turan müharibeleri alovlanır. Bundan sonra “Sahname”nin esas öir bölmesi “Iran”-Turan müharibelerine hesr olunur. Turla Selm qardasları-Iran sahı Iyreci öldürürler. Sonra Iyrecin oglu Menuçehr emileri turu ve Selmi öldürür ve bütün dünyaya hakim olur.


Menuçehrin zamanında Iranda Sam, Samın oglu Zal, Zalın oglu Rüstem kimi “cahanpehlevanlar” yetisir, Irana qelebe dalınca qelebe qazandırırlar. Zalı da mifik Simurq qusu usaqlıqdan aparmıs, böyütmüs, getirib atasına vermisdi. Menuçehr ölende oglu Nuzere nesihet ve vesiyet edir, Musa peygemberin dünyaya geleceyini söyleyenden sonra deyir:


Hücum eyler Irana türk ordusu
Onlar tacı-textin böyük qorxusu
Çetin bir yolu getmeye hazır ol,
Çalıs, gah quzu, gah da qurd ol, ogul!


Daha sonra elave edir ki, Türkler öldürerler, buna göre de Samı, Zalı, Rüstemi eziz tut ki, onlar sene arxa durub düsmenlerini öldürsünler.


Buradan sonra “Sahname”de iki aparıcı, yöneldici feal gücden daha tez-tez danısılır: cahansahlar-Keyan nesli, cahanpehlivanlar-Sam nesli, Müharibe meydanlarında Keyan nesli evvelkitek feal (mes.Cemsid, Feridun, Menuçehr kimi) deyil. Bütün savaslar, müharibeler Sam ve onun nesli terefinden aparılır. Sahlar onların meslehetlerine, hetta ara-sıra teleblerine de emel edirler. Zalın oglu Rüstemin divlere qarsı böyük bir savasını çıxmaqla, qalan bütün savas ve müharibeler iranlılarla (bu iranlıarın parslardan basqa da kimlerden ibaret oldugu aydın deyil) turanlılar.Türkler arasında gedir. Bu haqda bir az sonra.


Firdovsi eserinde zaman-zaman sahlıgı müqeddeslesdirir, sahları bütlesdirir. Cahanpehlevan Sama “böyükler deyir ki, cavan nuzer zalımdı, aglı azıb, yoldan çıxıb, sen ise Iranı azad etmisen, taxta çıx bize padisah ol”. O, bunun cavabında deyir ki, men ölerem, bu teklifi qebul etmerem, eger Menuçehrin oglu deyil, qızı bu taxta-taca yiyelenseydi bele, özümü onun torpagına qoyar, onun xidmetinde durardım. Siz bu fikrinizden dasının, keçmisinize dönün, padisaha bir daha bas eyib itaet edin:


Sizi yoxsa ehv etmez allahınız,
Ne de merhemetli olar sahınız.
Bu dünyada zülmü alovlandırar,
O dünyada da od sizi yandırır.
Böyükler pesiman olub birbebir,
Dediler ki, sah, emri Haqqa emridir.


Özünü temiz etiqadlı müselman-sie sayan Firdovsi öz fikirlerini basqalarının adı ile verir. Bele bir anda ise “siz padisaha bas eyib, itaet etmeseniz, allahınız da sizi bagıslamaz, o dünyada od sizi yandırar, sah emri Haqq emridir” deyirse, heyret elememek mümkün deyil. Çünki bu cür baxıs islam qayda, qanunlarına ziddir. Haqq allahın gözel adlarından ve sifetlerinden biridir. Sahın emrini Haqqın emri sayan toplum xeste ve cahil toplumdur. Çox-çox yazıqlar olsun ki, min illerle Batıda ve Doguda bu fikirler hakim kesilmis, diktatorlar, despotlar doguran ictimai zemini hazırlamısdır. Bu Doguda daha uzun müddetli, daha çox sürekli, daha qeddar oldugu üçün “Serq despotizmi” dünyada “meshurdur”.


Ne yazıq ki, ele bu günlerimizde de Avropada (Batıda) bir dene de olsun diktatura ve ya despotik qurulus olmadıgı halda, hele de Asiyada (Doguda, serqde) despotlar, diktatorlar, avtoritarlar bir-biri ile yarısırlar. “Sahname” ve ona benzer, ya da onun tesiri altında olan, sanki bedii tarixi, eslinde ise bedii-esatiri, eserler Yaxın ve Orta Dogu xalqlarının, ayrıca (özel) olaraq Türklerin ve farsların zehniyetine çox-çox agır tesir göstermis, birge toplum düsüncesini öz etkisi altında saxlamıs, insanlar cahilcesine “sahperest”, “imamperest”, “sultanperest”, hetta “çarperest” olmuslar.


Bir daha qeyd edek ki, “Sahname”nin en esas motivlerinden biri de Iran turan müharibeleridir. Sasanlı hakimiyyet nümayendelerinin ümumilesdirilmis sureti Keyxosrov, Turan-Türk hökmdarlarınınkı Efrasiyabdır. Arasdırıcı alimler “Efrasiyab” adını tarixi sexsiyet olan Alp Er tunqanın adının tehrif edilmis sekli oldugunu söyleyirler. Ancaq bir ehtimal da var ki, sonradan bu xüsusi isim ümumilesmis ve bütün türk hökmdarlarına aid edilmisdir. Yeni Roma imperatorlugunun basçısına “Qeyser”, Iranınkına “sah” ya da “Sahensah”, ereblerinkine “Melik”, ruslarınkına “Çar” deyildiyi kimi Türklerin hakimiyetine “Efrasiyab” deyibler. Bu son fikir özünü bir sıra tarix kitablarında dogruldur. Teberi, Ibn el-Esir ve busqaları Efrasiyabı bir ad kimi gösterdikleri kimi, ara-sıra “Türk Efrasiyab”, “Türk Efrasiyabı” seklinde de gösterilir.


Nuzer sahın (Firdovsinin uygurdugu qondarma Iran-Parsa sahlarından biri) sahlıgı zamanında Iran-Turan savasları yüksek hedde çatır. Turanın sahı “Peseng”in yanında Turanın “iti penceli qehremanı” Niyse ve onun oglu cahanpehlevan Efrasiyab durur. Efrasiyab gencdir, özünü de Iran taxt tacının heqiqi varislerinden biri sayır, ancaq iranlıları düsmen bilir, Ferudini da öz ulu babası sayır. O, deyir:


Bilirler ki, iranlılar hermela,
Bizim basımıza olublar bela…
O sey ki, emanet qoyubdur babam,
Gerek düsmeninden alam intiqam.


Efrasiyab savaslarda Iran ordularını darmadagın edir, Nuzer sah ve bir neçe Iran qehremanlarını öldürür:


Qarabext idi çünki iranlılar,”
Döyüsde zefer çaldı turanlılar.


Sahensahlıgın merkez iqametgahı olan parsa (Ttexti-Cemsid, Texti-Cem) feth edilir. Efrasiyab:


Qovub atları terleye-terleye,
Dehistandan o geldi, çatdı Reye.
Kayan tacını aldı qoydu basa,
Iran texti çatdı o qelbi dasa.


Bundan sonra Iran zeminde arada bir barısla sonuclanan uzun iller süren müharibeler gedir, her iki terefden onlarla qehreman öldürülür. Bir sıra qehremanlar qocalıb, müharibe sehnelerinden uzaqlasır. “Sahname” bütün-bütününe Iran-Turan müharibeleri boyu Türkleri qehreman, döyüsen cengever bir xalq kimi tesvir etse de, Türke düsmençilik, farsa tükenmez istek ve terefkeslik üzerinde qurulubdur. Elli min beytden artıq bir menzum roman olan bu eser açıq-askar Türke nifret, farsa ve onun temsilçisi “sahlıga sevgi ve regbet yaratmaq meqsedi ile yazılıb ve fars sovinizminin ana yasasına çevrilibdir.


Bununla yanası “Sahname”nin ümumi ruhu islam mefkuresi ile ziddiyyet teskil edir. Bir qeder evvel göstermisdik ki, ikinci resid xelife Hz.Ömer “Xavadaynamak”ı ona göre redd etmisdi ki, bu kitab islam ruhuna zidd idi. O kitabın ve onun kimi kitabların esasında yazılan “Sahname”de onlardan uzaga gede bilmedi. Ele buna göre de  Türk sairi Derbendli Mehemmed Tagı Qumru (1819-1891) bir qesidesinde Firdovsini tenqid edir. Burada hemin qesideden çıxarılmıs bir neçe beyti göstermek meseleye daha da aydınlıq getirmek isterdik:


Çox da fexr eyleme dürrü-nezmüve, ey Firdovsi,
Süseni-sözyerine leli-bedexsanı getir…
Leskerim yetmis iki tesne dilaverdi menim
Sen özün cem qımıb, leskeri-Iranı getir.
Arizu eyleme her beytüve dinaru tela,
Men kimi beytüve bir cenneti-rizvanı getir.
Heyf, zehmet çekiben baglamısan “Sahname”,
Onda vesf eylediyin Rütemi-dastanı getir.
Kimdi Rüstem, ne Feramürz, ne Söhrabü, ne Giv
Belk Iskender ilen behmenü Daranı getir…
Harda var sende menim tek serefü cahü celal.
Siveyi-nezidegirem, yedi-beyzanı getir
Rehberimdir iki dünyada Hüseyn ibni-Eli.
Ki, varın olsa senin de bele mövlanı getir.


Firdovsi “Sahname”nin baslarında “Peygemberin vesfi”nde:

“Menim ehli-beytin qulu her zaman,
Onun vezfidir her qula imtahan”.

 


Dese de, bütün heyatını uydurmalara, efsanelere hesr etmis, özü efsaneler, nagıllar uydurmus, eslinde ruhen islama zidd olan bir eser yaratdıgından hem de islam ruhanisi olan Qumru bunu görmüs ve ona qarsı çıxmısdır. Firdovsi de sonda ömrünün 30 ilini gerçek elme deyil, uydurmalara, miflere ve özünün qondardıgı nagıllara serf etdiyini anlamıs ve derinden pesiman olmusdur. Bunu Ersan Erel “Firdovsinin “Yusif-Züleyxa” eseri sovinist siyasetin tarix dustagı” (“Cumhuriyet” qezeti, AXC orqanı, 1993-cü il, sayı 33-34) adlı meqalesinde göstermisdir:


Göründüyü kimi fars alimleri gerçeklikden uzaq olaraq Mahmud Xaqanla Firdovsi haqda deyilen bu yalan nagılı uydurmuslar. Bu yalanları uydurmagın özü bu “alimlere” Firdovsinin özünden miras qalıb. Firdovsi “Yusif-Züleyxa” eserinin baslangıcında “Sahname”ni özünden uydurub yazdıgını boynuna alır, orada olan nagılları büsbütün yalan sayır:


“Çesidli nezmlerden bezek vurdum. Bu nezmlerde öz istediyimi yazdım. Ekdiyim toxumlardan pesiman olmusam. Üreyimle dilimi düyünlemisem. Efrasiyabla Keyxosrovun savasından yazmaqla mene ne qaldı. Bos yere ömrü heder vermeyi harda, havaxt agıl qebul eder.
Indi mene delilik etmek yarasmaz, gerek alimlerin getdiyi yolla gedim.
Daha bos sözler demerem, bir bos sözleri bir yere toplamaram.
Bütün nagıllar yalandı (“Sahname” nagılları) iki yüz o cüre nagıl bir ovuc torpaga deymez.
Men o adlara iyleyle düsünerek uydurmusam”.


Ersan Erel yazır: “Yusif-Züleyxa”da olan etirafları sovinistlerin tarixi tehriflerini heç etdiyine göre, onlar “Yusif-Züleyxa” eserini tarix dustagı etdiler. Fars sovinist tarixçileri “Sahname”den bir elmi qaynaq kimi yararlandıqlarına göre, bu eserin varlıgını danmaga çalısıblar”.


Uzun-uzadı bir tarix yolu getmis fars sovinizmi böyük “ustalıqla” bele bir ehram (piramida) qurmusdu: Dünyanın basında Iran durur, onun da basında Parsa (Fars eyaleti), Parsanın basında farslar, onların basında eyan sovinistler, onların da basında edaletli-müstebid (despot) pars sahları durur ve bu hemise bele olmalıdır.


Kimsenin gözlemediyi bir halda inqilab sahlıq rejimini devirdi. Inqilabın lideri Xomeyni sahlıq rejimini lenetledi, sahperest edebiyatın yayılmasına, sahların terennümüne menfi münasibet beslendi. Bu öz-özlüyünde parsizme böyük zerbe oldu. Indi fars sovinizminin piramidası uçulub dagılmaqdadır. Bu uçqunların altında qalan cahilleri Tanrı bagıslamayacaq!


Fars sovinizminin Türk düsmençiliyi de ifsa edilmekdedir. Ancaq, çox-çox yazıqlar olsun ki, biz Türklerin, ayrıca olaraq Azerbaycan türklerinin çox böyük bir toplusu hele de panfarsizmin ve paniranizmin zeherli, tiryeki tebligatından qurtula bilmemisik. Bundan qurtulmagın yolu azadlıqda ve gerçek bilgidedir. Esl mürsid gerçek bilgidir. Onun arxasınca qosanlar ugur qazanırlar. Zerdüst peygember buyurur:


“Heyata genislik veren Isipendermüzün seyi neticesinde Ordubehist, Turanlı Firyanın (Pirya) adlı-sanlı qohum-qardasına ve neve-neticelerine nezer salacaq, o zaman Behmen onları qebul edecek ve son günde Ahuramazda onlara dinclik bagıslayacaqdır”!” (“Avesta”, Qatalar; Yasna, 46. Hat.”” “Usteveydqat”, 12). Ugur olsun, Turanlılar!


Ulu Tanrı, Türke “azgınların yolunu degil”,

“dogru düsünce, dogru söz, dogru is, dogru bilik” yolunu göster!

EBÜLFEZ ELÇIBEY
KELEKI 18.10. 97-CI IL.

 

Isasfasfasf

Powered by Resad Cafarov